حریم و مرتع حریم روستاها

حریم و مرتع حریم روستایی

حریم و مرتع حریم روستاها

 تعریف روستا

کلمه روستا را بعضی از منابع از ریشه رستن و روییدن و در ظاهر در معنای رستنگاه در نظر گرفته اند. اگر چنین باشد نشان از تکیه بر اقتصاد کشاورزی ده و اثری جغرافیایی است از فلات ایران زیرا در نواحی غیر نیمه خشک نمی توان هر رستنگاهی را آبادی و هر آبادی را رستنگاه دانست. واژه روستا که صورت های معرب آن رستاک، رسداق و رزداق و رستاق است همه جا به معنی زمین مزروع و مسکون خارج از شهر آمده است و جای معینی به نسبت ده دارد که امروز هم بسیار با معنای علمی مورد استفاده قرار می گیرد.

عده ای از محققین بر ویژگی های زیر در شناخت مکان های روستایی تأکید دارند:

 

·                                           چشم اندازهای طبیعی بر چشم اندازهای انسان ساخت تسلط دارد.

·                                           سکونتگاههای روستایی به طور طبیعی از شهر کوچکتر است.

·                                           تراکم جمعیتی در حوزه های روستایی کمتر است.

·                                           یکدستی و تجانس در جوامع روستایی دیده می شود.

·                                           تفاوت طبقاتی کمتری بین روستاییان دیده می شود.

·                                           تحرک فضایی و اجتماعی کمتری در حوزه های روستایی دیده می شود.

·                                           تعاون و همیاری در زندگی اقتصادی روستا اهیمت بسیاری دارد.

·                                           در روستا سهم نیروی کار در بخش خدمات، بسیار کم است.

·                                           بی سوادی در روستا بویژه در میان زنان زیاد است.

 

روستا عبارت است از یک مرکز جمعیت و محل سکونت و کار تعدادی خانوار که در اراضی آن به عملیات کشاورزی اشتغال داشته و درآمد اکثریت آن از طریق کشاورزی حاصل گردد و عرفاً در محل ده یا روستا شناخته شود. روستا گذشته از ویژگی های اجتماعی، سیاسی و فرهنگی خاص خود، واحدی است که می تواند بی نیاز از دنیای خارج به حیات خود ادامه دهد.در تعریفی دیگر از روستا آمده است، روستا عبارت است از فضای اجتماعی که در آن با توجه به تراکم نسبی ناچیز جمعیت، نوع خاصی از فعالیت اقتصادی- عمدتا فعالیت کشاورزی- غلبه دارد. روابط  اجتماعی - اقتصادی سکونتگاهی روستایی معمولاً در عرصه هایی محدود و مشخص جریان دارد و ساکنان روستایی هویت اجتماعی مشترکی دارند که با نام روستا مشخص می گردد. این مجموعه مکانی- فضایی مبتنی بر روابط اجتماعی و اقتصادی خاص و بستگی ها و پیوند های ویژه محیطی- اکولوژیک، اجتماع معینی را به وجود می آورد که می توان آن را فضای روستایی خواند.

 

تعریف‌های دیگر

در عرف ده عبارت از محدوده‌ای از فضای جغرافیایی است که واحد اجتماعی کوچکی مرکب از تعدادی خانواده که نسبت به هم دارای نوعی احساس دلبستگی، عواطف و علائق مشترک هستند، در آن تجمع می‌یابند و بیشتر فعالیت‌هایی که برای تأمین نیازمندی‌های زندگی خود انجام می‌دهند، از طریق استفاده و بهره‌گیری از زمین و در درون محیط مسکونی‌شان صورت می‌گیرد، این واحد اجتماعی که اکثریت افراد آن به کار کشاورزی اشتغال دارند در عرف محل ده نامیده می‌شود.

تعریف ده یا روستا در قانون ایران

درقانون اصلاحات ارضی در ایران ده چنین تعریف می‌شده‌است. ده یا روستا عبارت از یک مرکز جمعیت و محل سکونت و کار تعدادی خانواده که در اراضی آن ده به کار کشاورزی اشتغال دارند و درآمد بیشتر آنان از طریق کشاورزی حاصل می‌شود.

 

 

حریم و مرتع حرم روستا

1- تعریف حریم در فرهنگ لغات

در فرهنگ و ادبیات ایران حریم به معنای « بازداشت کرده » و « حرام کرده شده » آمده است که مَس آن جایز نیست یعنی چیزی که حرام باشد و دست بدان نتوان زد، چیزی که آنرا حمایت کنند  و اهمیت این موضوع تا بدانجاست که برای حمایت از حریم جنگ می کنند  لغت نویسان می گویند حریم به فتح کسر را ( حَ رِ ) و در زبان عربی اسم و لغت آن به معنی منع می باشد. در فرهنگ نامه های ادبیات عرب آمده است که الحریم : جمع « حُرُم و اَحْرُم و احاریم » به معنای « ما حُرِّم فَلم یُمسّ» و ترجمه آن همان است که در لغت نامه های فارسی به شرح فوق آمده است . پس حریم « موضوع متسع حول قصر الملک تلزم حمایته یعنی محل فراخ و با وسعتی که پیرامون قصر پادشاه باشد و حمایت از آن لازم و ضروری است .» و دیگر مفهوم آن « کل موضوع تجب حمایته» یعنی هر مکان و محل که حمایت از آن واجب است به آن حریم گویند.

تعاريف مرتع

مرتع، زميني است كه حداقل مدتي از سال داراي پوششي از گياهان مرتعي خودرو باشد.(تعريف مرتع در قانون جنگلها و مراتع.)

 

مرتع به اراضي داير يا باير اطلاق مي شود كه رستنيها در آن به حالت طبيعي رشد كرده ميزان بارندگي آن منطقه نسبتاً كم باشد و به وسيله ی حيوانات اهلي و وحشي مورد چرا واقع گردد و هيچ عاملي آن را محدود ننمايد.(هادي كريمي،مرتعداري،انتشارات دانشگاه تهران 1369.)

جنگل يا مرتع يا بيشه طبيعي عبارت از جنگل يا مرتع يا بيشه اي است كه به وسيله ی اشخاص ايجاد نشده باشد.(قانون حفاظت و بهربرداري از جنگل ها و مراتع با اصلاحات بعدي، مصوب 30/5/1346.)

 

مراتع، زمين هايي است اعم از كوه و دامنه يا زمين مسطح كه در فصل چرا داراي پوششي از نباتات علوفه اي خودرو بوده و با توجه به سابقه ی چرا عرفاً، مرتع شناخته شود. اراضي آيش گر چه پوشش نباتات و علوفه اي داشته باشند مشمول تعريف نيستند. چنانچه مرتع داراي درختان جنگلي خودرو باشد مرتع مشجر ناميده مي شود.( آئين نامه ی اجرايي لايحه قانوني واگذاري و احياء اراضي در حكومت جمهوري اسلامي ايران مصوب شوراي انقلاب اسلامي 31/2/1359)

 مرتع به همه  اراضي داراي پوشش طبيعي به نحوي كه خوراك دام از آن حاصل مي شود و تجديد حيات آن بطور طبيعي انجام مي پذيرد و همچنين آن قسمت از اراضي كه براي كمك به تجديد حيات پوشش گياهي طبيعي آن  بشر دخالت نموده است و پس از اين دخالت آن را همانند ساير مراتع اداره مي نمايد.(تعريف جامعه  مرتعداران ،  Society for Rang management).

مراتع شامل همه ی مناطقی است با پوشش بوته، گراس، جنگلهاي غيرانبوه و همچنين مناطقي كه به علت وجود املاح، شن، صخره و سرانجام خشكي محيط، امكان توليد جنگل تجارتي و يا زراعت ميسر نباشد.

در تعريفي ديگر اراضي غير محصور با پوشش طبيعي و بارندگي كم را كه مورد چراي دامهاي اهلي و حيات وحش قرار مي گيرد، مرتع می نامند.(هدي 1975 Heady,).

 

مرتع شامل اراضي است با پوشش طبيعي يا بذركاري شده با گونه هاي بومي و يا غيربومي كه علوفه ی مورد مصرف دام را تأمين مي نمايد.(والنتاين)

مرتع: زميني است غيرقابل كشت كه از آن عمدتاً براي توليد علوفه استفاده مي شود.( گري، 1968)

مرتع حریم روستا ها

مرتع حریم روستا مقدار زمین مرتعی اطراف روستا است که جهت تعلیف دام های روستا در نظر گرفته شده می شود و مقدار آن به نحوی است كه ساکنین بتوانند بدونه زحمت و مشکل دامهای خود را تعلیف نموده بصورتی که آسیبی نیز به مرتع وارد نشود و تخریب مرتع را نیز به دنبال نداشته باشد.

شرایط و ضوابط استفاده از مرتع حریم روستا

1- شورای اسلامی روستا فقط حق نظارت و حفظ حراست از اراضی مرتع حریم را داشته و حق هیچ گونه نقل

و انتقال اعم از واگذاری، خرید و فروش، وقف و غیره را ندارد.

2- هیچکس حق بهره برداری خصوصی از زراعت و احداث مسکن و غیره را در اراضی مرتع حریم روستا ندارد. 
3- اهالی روستا می توانند دام های معمولی و متعارف خود را با نظارت شورای اسلامی به نحو عمومی در مرتع حریم تعلیف نمایند.

4- شورای اسلامی روستا موظف است از تصرف عدوانی اشخاص جلوگیری بعمل آورده و در صورت لزوم علیه متخلف به دادگاه صالحه شکایت نمایند.

5- مرتع حریم روستا در حکم املاک عمومی روستاست و استفاده و انتقاع از آن تحت نظر مدیریت امور اراضی (هیات 7 نفره) متعلق به تمامی اهالی روستا می باشد.

6- مدیریت امور اراضی (هیات 7 نفره) ناظر بر حسن جریان استفاده و بهره برداری عمومی اهای روستا از مرتع حریم بوده و در صورت تخلف اهالی از شرایط اقدامات لازم علیه متخلف انجام خواهد داد.

 

مستندات قانونی جهت تعیین حریم روستاها

نحوه تشخیص حریم روستا مصوب ستاد مركزی هیأتهای واگذاری و احیاء اراضی و اصلاحیه های) موضوع تبصره ذیل ماده 9 آئین نامة اجرایی قانون مرجع تشخیص اراضی موات و ابطال آن(

ماده (1) حریم روستا عبارتست از مقدار زمین موات ( اعم از مرتع و غیره ) اطراف روستا است كه عرفاً به مصالح و منافع آن وابسته بوده و جهت كمال انتفاع و رفع نیازهای طبیعی مورد استفاده قرار می گیرد به نحوی كه اگر از استفاده آن منع شوند عادتاً به زحمت افتاده و دچار مشكل گردند.

ماده (2)  مرجع تشخیص حریم روستا هیأت واگذاری زمین است كه از طریق كمیسیونی مركب از:

 

1-                                                                              دو نفر كارشناس هیأت واگذاری كه یكی از آنها باید نماینده حاكم شرع و ولی امر در هیأت باشد.

2-                                                                                                                                                           كارشناس اداره كل كشاورزی یا منابع طبیعی

3-                                                                                                                                                           كارشناس استانداری

4-                                                                                                                                                           كارشناس جهاد سازندگی

 

دستورالعمل تعیین حریم روستا مصوب 05/05/1367 

به منظور تعيين محدوده خدماتي، جهات توسعه روستاها و تعيين مرتع حريم با تهيه و ارسال دستور العمل از ناحيه وزرات كشاورزي سابق هيئت هاي هفت نفره ملزم شدند ضمن شناسائي روستا هاي محاط به اراضي دولتي با توجه به جمعيت ساكن روستا و تعداد دام و لو در آنها اقدام به تعيين حريم روستا نمايند در اجراي اين دستور العمل بسياري اختلافات بين اهالي روستاها كه ناشي از بلاتكليفي محدوده حريم روستاها مي باشد مرتفع

شده همين طور محدوده مرتع حريم كه متعلق به دامداران ساكن روستا مي باشد تعيين مي شود.

محدوده روستا عبارت است از محدوده‌ای شامل بافت موجود روستا و گسترش آتی آن در دوره طرح هادی روستایی که با رعایت مصوبات طرحهای بالادست تهیه و به تصویب مرجع قانونی مربوط میرسد. دهیاریها کنترل و نظارت بر احداث هرگونه ساخت و ساز در داخل محدوده را عهده‌دار خواهند بود.

تبصره 1 - روستاهایی که در حریم شهرها واقع میشوند مطابق طرح هادی روستایی دارای  محدوده و حریم مستقل بوده و شهرداری شهر مجاور حق دخالت در ساخت و ساز و سایر امور روستا را ندارد.

تبصره 2 - روستاهایی که به موجب طرحهای مصوب جامع و هادی در داخل حریم شهرها واقع میشوند در صورت رسیدن به شرایط شهر شدن، شهر مستقل شناخته نشده و به صورت منفصل به عنوان یک ناحیه یا منطقه از نواحی یا مناطق شهر اصلی تلقی و اداره خواهند شد و برای آنها در قالب طرحهای جامع و تفصیلی ضوابط و مقررات ویژه متضمن امکان استمرار فعالیتهای روستایی تهیه و ملاک عمل قرار خواهد گرفت.

تبصره 3 - محدوده روستاهای فاقد طرح هادی، با هماهنگی شورای اسلامی روستا توسط بنیاد مسکن انقلاب اسلامی در قالب بافت مسکونی روستا پیشنهاد گردیده و به تصویب مراجع قانونی مربوطه در استان میرسد.

تبصره 4 - درآمد ناشی از ساخت و سازها و عوارض روستاهایی که در حریم شهرها قرار میگیرند اعم از روستاهای دارای طرح هادی و فاقد طرح هادی، به حساب دهیاریهای روستا جهت توسعه و عمران واریز میگردد.

 تبصره 5 - در هر محدوده و یا حریمی که شهرداری عوارض ساختمانی و غیره را دریافت مینماید موظف به ارائه کلیه خدمات شهری میباشد.

 

قانون تعاریف محدوده و حریم شهر، روستا و شهرک و نحوه تعیین آنها مصوب  14/10/1384مجلس شورای اسلامی

 

ماده 3- محدوده روستا عبارت است از محدوده ای شامل بافت موجود روستا و گسترش آتی آن در دوره طرح هادی روستائی که با رعایت مصوبات طرحهای بالادست تهیه و به تصویب مرجع قانونی مربوط برسد. دهیاریها کنترل و نظارت بر احداث هرگونه ساخت و ساز در داخل محدوده را عهده دار خواهند بود.

تبصره (1) روستاهایی که در حریم شهرها واقع می شوند مطابق طرح هادی روستایی دارای محدوده و حریم مستقل بوده و شهرداری شهر مجاور حق دخالت در ساخت و ساز و سایر امور روستا را ندارد.

تبصره (2) روستاهائی که به موجب طرح های مصوب جامع و هادی در داخل حریم شهرها واقع شوند در صورت رسیدن به شرایط شهر شدن، شهر مستقل شناخته نشده و به صورت منفصل به عنوان یک ناحیه یا منظقه از نواحی یا مناطق شهر اصلی تلقی و اداره خواهد شد و برای آنها در قالب طرح های جامع و تفصیلی ضوابط و مقررات ویژه متضمن امکان استمرار فعالیتهای روستائی تهیه و ملاک عمل قرار خواهد گرفت.

تبصره (3) محدوده روستاهای فاقد طرح هادی، با هماهنگی شورای اسلامی ، روستا توسط بنیاد مسکن انقلاب اسلامی در قالب بافت مسکونی روستا پیشنهاد گردیده و به تصویب مراجع قانونی مربوطه در استان می رسد.

تبصره (4) درآمد ناشی از ساخت و سازها و عوارض روستاهایی که در حریم شهرها قرار می گیرند اعم از روستاهای دارای طرح هادی و فاقد طرح هادی ، به حساب دهداری های روستا جهت توسعه و عمران واریز گردد.

تبصره (5) در هر محدوده و یا حریمی که شهرداری عوارض ساختمانی و غیره را دریافت می نماید موظف به ارائه کلیه خدمات شهری می باشد.

ماده 7- محدوده روستا بر اساس طرح های هادی روستائی و تغییرات بعدی آنها توسط بنیاد مسکن انقلاب اسلامی استان مربوط به صورت قابل انطباق بر عوارض طبیعی یا ساخته شده ثابت همراه با مختصات جغرافیایی نقاط اصلی تعیین و به تصویب مرجع تصویب کننده طرح هادی روستایی می رسد. این محدوده حداکثر ظرف مدت سه ماه پس از تصویب توسط بنیاد مسکن انقلاب اسلامی استان مربوط تدقیق شده و به امضای فرماندار شهرستان مربوط جهت اجراء به دهیاری و دستگاههای اجرائی ذیربط ابلاغ می شود.

ماده 8- محدوده ها و حریم های تعیین شده برای شهرهای مجاور، محدوده روستاهای مجاور و محدوده شهرک های مجاور نباید با هم تداخل داشته باشند در صورت تداخل مرجع حل اختلاف و رفع تداخل، مراجع تصویب کننده طرحهای هادی و جامع حسب مورد خواهند بود.

ماده 11- محدوده و حریم تعریف شده که در این قانون برای مناطق مسکونی شهری و روستایی و شهرک های مسکونی است شامل سایر محدوده ها و حریم های خاص که حسب قوانین خاص تعیین شده اند مثل: حریم راهها و راه آهن، محدوده مناطق چهارگانه حفاظت شده محیط زیست، حریم میراث فرهنگی و نظایر آن نخواهد شد.

دستورالعمل مقررات و ضوابط نحوه تشخیص حریم روستا مصوب ستاد مرکزی هیاتهای واگذاری و احیاء اراضی و اصلاحیه های مربوط به آن

 

تبصره4- رأی تشخیص حریم روستا پس از بازدید در3 نسخه تنظیم و به امضاء کمیسیون تشخیص حریم خواهد رسید که نسخه اول آن در هیات واگذاری زمین بایگانی و نسخه دوم مربوط به شورای اسلامی روستا و نسخه سوم جهت اطلاع به ستاد مرکزی ارسال خواهد شد.

 

اصلاحیه برخی مواد و تبصره های دستورالعمل مقررا ت و ضوابط نحوه تشخیص حریم و روستا

 

ماده 3- تبصره 4 دستورالعمل حریم به شکل زیر اصلاح می گردد.

« ... و نسخه دوم مربوط به شورای اسلامی روستا است که همراه با فرم صورت مجلس پیوست - زمین تحویل شورای اسلامی محل خواهد گردید.»

 (حوزه معاونت حقوقی و امور مجلس، مجموعه قوانین و مقررات کشاورزی- 1371 صص 345-344)

تاریخ تنظیم....................       بسمه تعالی         شماره: 26265

جمهوری اسلامی ایران

وزارت کشاورزی

سازمان امور اراضی

شناسنامه حریم روستای و مراحل اجرائی تعیین حریم

الف- مسئول تشکیل کمیسیون تشخیص حریم و اقدامات انجام شده

1- نام واحد مسئول تشکیل کمیسیون

2- تاریخ بازدید کمیسیون از روستا

3- شماره و تاریخ رای تشخیص حریم روستا

ب- مشخصات و موقعیت روستا

1- روستای:             تحت پلاک ثبتی شماره:                  واقع در بخش:

شهرستان:                  استان:                      بوده و این روستا در فاصله:

کیلومتری: روستای مجاور                            و کیلومتری شهرستان و

کیلومتری مرکز               می باشد.

ج- وضعیت اقتصادی و اجتماعی روستا

1- روستای دارای تعداد خانوار         و            نفر جمعیت است.

2- روستای دارای تعداد راس اقسام از انواع               راس گوسفند

راس بز و                راس گاو   نفر شتر و            راس سایر احشام

می باشد.

3- سایر منابع اقتصادی

د- مساحت و محدوده حریم روستا

1- حریم روستای          به مساحت هکتار از اراضی موات و با حدود اربعه شمال           شرق

جنوب            غرب

2- مرتع حریم روستای     به مساحت هکتار با حدود اربعه شمال

شرق           جنوب           غرب

3- آیا حریم روستا و مرتع حریم دارای کروکی می باشد. بلی          خیر

4- آیا حریم روستا و مرتع حریم     دارای نقشه می باشد. بلی           خیر

ه- در تاریخ               اراضی حریم روستا همراه نسخه دوم رای تشخیص حریم طی صورت جلسه مورخ به شورای اسلامی روستای             تحویل شده است.

و- نیازهای طبیعی اهالی روستای

از نظر مسکن

از نظر راه رفت و آمد

از نظر عبور و مرور احشام

از نظر قبرستان

از نظر تجمع عادی مردم از قبیل فروش احشام، بازارهفتگی، برگزاری مراسم مذهبی از نظر محل چرای معمولی

و متعارف احشام عمومی اهالی

ز- امکانات بالقوه حریم روستا

امکانات توسعه حریم جهت رفع احتیاج روستائیان و تامین مسکن

امکانات بهره برداری در امور کشاورزی و صنایع وابسته و پیوسته به آن

امکانات بهره برداری در امور صنعتی

بررسی وضعیت مرتع حریم به منظور احیاء و استفاده بهینه آن

سایر توضیحات ضروری سازمان امور اراضی (بخشنامه شماره و کتاب مجموعه قوانین و مقررات بخشنامه و دستورالعمل های اجرایی سازمان امور اراضی جلد اول سال 1382 صص 509


بسمه تعالی

صورت مجلس تحویل اراضی مرتع حریم

میزان .................      زمین با حدود اربعه

شمالا.................شرقا

جنوبا ............... غربا

طبق کروکی ظهر برگ که دارای            قطعی به شماره .........

اراضی دولتی از نوع ................... از ...............می باشد. براساس رای تشخیص شماره ............... کمیسیون

تشخیص حریم به عنوان حریم معمولی و متعارف اهالی به شورای اسلامی روستای.........تحویل می گردد.
1- شورای اسلامی روستا فقط حق نظارت و حفظ حراست از اراضی مرتع حریم را داشته و حق هیچ گونه نقل و انتقال اعم از واگذاری، خرید و فروش، وقف و غیره را ندارد.

2- هیچکس حق بهره برداری خصوصی از زراعت و احداث مسکن و غیره را در اراضی مرتع حریم روستا ندارد.
3- اهالی روستا می توانند دام های معمولی و متعارف خود را با نظارت شورای اسلامی به نحو عمومی در مرتع حریم تعلیف نمایند.

4- شورای اسلامی روستا موظف است از تصرف عدوانی اشخاص جلوگیری بعمل آورده و در صورت لزوم علیه متخلف به دادگاه صالحه شکایت نمایند.

5- مرتع حریم روستا در حکم املاک عمومی روستاست و استفاده و انتقاع از آن تحت نظر مدیریت امور اراضی (هیات 7 نفره) متعلق به تمامی اهالی روستا می باشد.

6- مدیریت امور اراضی (هیات 7 نفره) ناظر بر حسن جریان استفاده و بهره برداری عمومی اهای روستا از مرتع حریم بوده و در صورت تخلف اهالی از شرایط اقدامات لازم علیه متخلف انجام خواهد داد.

محل امضاء و مهر تحویل گیرنده             محل امضاء و مهر تحویل دهنده

اعضای شورای اسلامی روستا

1- آقای

2- آقای

3- آقای

4- آقای

5- آقای

 (سازمان مدار اراضی بخشنامه شماره)

کتاب مجموعه قوانین و مقررات بخشنامه   اهالی دستورالعمل های اجرایی سازمان امور اراضی جلد اول سال 82-صص 515-514

توافقنامه نحوه واگذاری زمین برای مسکن روستایی

با توجه به وظایف قانونی بنیاد مسکن انقلاب اسلامی مندرج در اساسنامه مورخ 17/9/66 موارد زیر در رابطه با زمین مورد نیاز جهت تامین مسکن روستاییان مورد توافق وزارتهای جهاد کشاورزی ومسکن و شهرسازی قرار گرفت.


1) تقاضای بنیاد مسکن انقلاب اسلامی در کمیسیون ویژه ای با ترکیب رییس سازمان جهاد سازندگی، مدیر کل منابع طبیعی و رئیس بنیاد مسکن استان مطرح و پس از تصویب به منظور اخذ مجوز انتقال قطعی به سازمان جنگل ها و مراتع کشور ارسال خواهد شد.

2) زمین مورد نظر پس از تصویب و توافق توسط اداره کل منابع جهت تهیه مقدمات اجراء طرح به بنیاد مسکن تحویل موقت گردد.

3) بهاء اراضی مسکونی بر مبنای قیمت منطقه ای به اداره کل منابع طبیعی پرداخت خواهد شد.

تبصره- بنیاد مسکن در مناطق محروم- جنگ زده، سیل زده و آ‌سیب دیده از سوانح طبیعی کشور از پرداخت

 بهاء زمین معاف خواهد بود.

4) واگذاری های قبلی پس از پرداخت قیمت منطقه ای زمان واگذاری جهت اخذ مجوز صدور سند به نام بنیاد مسکن انقلاب اسلامی به سازمان جنگل ها و مرا تع کشور ارسال می گردد.

5) مجوزهای لازم در سقف تعیین شده توسط ریاست سازمان جنگل ها و مراتع و بالاتر از آن توسط وزیر محترم جهاد سازندگی صادر خواهد شد.

 

طبقه بندی روستاها در ایران

روستاهای ایران شاید به دلیل متنوع بودن در تیپ، معیشت، زبان، فرهنگ وقومیت از معدود کشورهای جهان باشد یا به عبارت دیگر شاید بتوان گفت پیدا کردن روستاهایی در ایران که از هر لحاظ مشابه هم باشند بسیار بعید ومشکل است، زیرا که تنوع در توپوگرافی، اقلیم، معیشت، اوضاع اجتماعی، اقتصادی مذهب، قومیت، مالکیت، منابع آب، نوع خاک وجنس زمین در جای جای مملکت به چشم می خورد. از آنجا که روستاها در رابطه با این عوامل و دهها عامل دیگر شکل گرفته و بوجود آمده اند هر یک خمیر مایه ای از عوامل مختلف را دارا شده که موجب تنوع روستاها گردیده است.

1- گروهبندی روستاها بر اساس شکل استقرار و تیپ آنها

اصولا در تیپ شناسی روستایی سه تیپ مشخص تحت عنوان روستاهای متمرکز و یا گرد آمده، روستاهای پراکنده و روستاهای بینابین می توان معرفی کرد.

الف)روستاهای متمرکز ویا گرد آمده:

در این تیپ روستاها، مساکن روستایی به یکدیگر چسبیده و چشم اندازی متمرکز و عموما بدون فضای خالی در محدوده دارد، مزارع که محل تولید روستائیان محسوب می شود از خانه ها جدا وگاهی در فاصله نسبتا دوری قرار دارند.

عوامل مختلفی در شکل گیری این تیپ از روستاها دخالت دارند که عمده ترین آنها عبارتند از: ضرورت امر دفاع و امنیت، وجود منبع آب دائمی مثل چاه، چشمه وقنات، قومیت، توپوگرافی زمین وشیوه های بهره برداری است.

 

روستاهای متمرکز در اکثر نقاط ایران وجود دارد. به عبارت دیگر تیپ غالب روستا ها در ایران روستاهای متمرکز و یا گرد آمده است. این شکل استقرار در مناطق غربی، مرکزی و شمال و شمال شرقی و مشرق و جنوب ایران به تعداد زیاد به چشم می خورد. در مناطق خشک و نیمه خشک کشور شاید یکی از علل عمده تشکیل روستاهای متمرکز وجود منابع آب باشد.

قومیت وشیوه های بهره برداری نیز در پیدایش روستاهای متمرکز در ایران مؤثر بوده اند چون جامعه روستایی به علت شرایط خاص جغرافیایی و اجتماعی همگرا می باشد.

ب)روستاهای پراکنده

درشناخت این تیپ، شکل و وسعت مزارع دخالت دارند. زیرا مزارع گسترده سطوح وسیعی از اراضی را در بر می گیرند و به علت وجود پاره ای مشکلات که در مورد روستاهای گردآمده بیان گردید در این روستاها وجود ندارد و روستائیان ترجیح می دهند خانه های خود را در میان کشتزارهای خود بسازند. چون حدود مزارع مشخص و مالکیت مزارع نیز محرز است در نتیجه در داخل هر مزرعه یک خانه بنا می گردد و روستاها ی پراکنده بوجود می آید. ضریب تفرق روستاهای پراکنده در رابطه با وسعت اراضی انجام می گردد. قلمرو عمده روستاهای پراکنده مناطق شمالی کشور بخصوص در منطقه گیلان وحواشی شکل غالب وکامل ان مشاهده می گردد.

ج)روستاهای بینابین

این تیپ روستاها ویژگی روستاهای پراکنده وگردآمده را با هم دارا می باشند. تیپ مشخص این روستاها عموما  در برخی کشورهای جهان بر اساس یک برنامه ریزی مشخص طرح ریزی و ساخته میشود ولی در این نوع برنامه ریزی برای ساخت روستاهای بینابین وجود نداشته و اگر هم احتمالا روستایی در این تیپ قرار می گیرد ناشی از وجود برخی عوامل طبیعی و یا انسانی می باشد. مثلا وجود رودخانه ها و استقرار مساکن روستایی درحاشیه رودخانه و یا استقرار روستا در امتداد کف یک دره و یا در امتداد یک جاده موجب پیدایش روستاهای خطی و یا ریسمانی گردیده است.

 

 

2- گروهبندی روستاها بر اساس عوامل طبیعی

برخی از عوامل طبیعی در شکل گیری روستاها مؤثر هستند و یا به عبارت دیگر روستاها را می توان بر اساس آن عوامل طبقه بندی نمود که مهمترین این عوامل عبارتند از: توپوگرافی، اقلیم، منابع آب وخاک.

1- توپوگرافی: شکل وچهره زمین و بالاخص عامل ارتفاع در توزیع وشکل گیری روستاهای کشور بسیار موثر بوده اند. اصولاً ارتفاعات جاذب جمعیت نیستند و این امر حتی برسطح کره زمین نیز کاملا مشهود است وحدود 57 درصد از جمعیت جهان در ارتفاعی بین صفر تا 220 از سطح دریا زندگی می کنند. به طور کلی ارتفاعات به علت وجود شیب، عدم تشکیل خاک، مشکل بودن ارتباطات، کاهش فشار جو و در نتیجه کمی اکسیژن و غیره موجب عدم پذیرش انسانها می شود به طور کلی شکل زمین در ایران در توذیع تیپ و در نتیجه در معیشت روستاها بسیار مهم می باشد. بنابراین روستاهای ایران را در رابطه با عامل ارتفاع می توان به صورت زیر طبقه بندی نمود:

الف) روستاهای کوهستانی

ب)روستاهای میان کوهی

ج)روستاهای پایکوهی

د)روستاهای جلگه ای

در این طبقه بندی نوع غالب روستاها جلگه ای و یا روستاهایی هستند که در دشت ها استقرار یافته اند، وسعت اراضی و جمعیت پذیری این روستاها بیشتر از تیپهای دیگر می باشد بعد از روستاهای جلگه ای نوع روستاهای پایکوهی هستند. پایکوها به علت داشتن شیب ملایم، وجود آب و بافت خاک نسبتا خوب مکان های مناسبی برای استقرار روستاها می باشند تعداد زیادی از روستاهای کشور در پای کوهها استقرار یافته اند.

روستاهای میان کوهی روستاهایی هستند که در داخل مناطق کوهستانی و در میان دره ها شکل گرفته اند، در میان دره ها در هر جا دامنه های دره از هم فاصله گرفته و پادگانه ها ی آبرفتی تشکیل شده مکان مناسبی برای بوجود آمدن روستا و یا مزرعه بوده، به همین دلیل است که در ایران در امتداد دره ها بخصوص رود خانه ها وجود راههای ارتباطی که درمیان دره ها معمولا رودخانه ها را تعقیب می نمایند و همچنین شرایط میکروکلیمایی مناسبی که بوجود می آید در شکل گیری و بقای  روستاها بسیار می تواند موثر باشد. در این تیپ از روستاها به علت کم بودن وسعت اراضی، زراعت دامنه وسیعی ندارند واصولاً معیشت روستاهای میان کوهی به باغداری و دامداری و صنایع دستی و پاره ای از امور خدماتی متکی می باشد روستاهای کوهستانی از جمله نوع محدود  از روستاهای کشور هستند که در ارتفاعات استقرار یافته اند. این قبیل روستاها به علت داشتن شیب تند، سختی معیشت و آمد وشد جاذب جمعیت های زیادی نیستند این روستاها عموماً در رابطه با دامداری، باغداری و احتمالاً برخی خدمات زیارتی و تفریحی و ورزشی شکل می گیرند.

2- اقلیم:گسترده بودن ایران در عرض های وسیع جغرافیایی، وجود ارتفاعات و دشتها و بیابانها ودوری و نزدیکی به دریا ها و مجاورت داشتن با مناطق پر فشار قاره ای وکم فشار اقیا نوسی اقالیم متنوعی در گستره ایران بوجود آورده که آن تنوع در اقلیم در ساختارهای فیزیکی اقتصادی و اجتماعی روستاها تظاهر می نماید و در نتیجه با هر نوع اقلیم تیپ و یا نوع حاصل از روستا ها شکل می گیرد.

مثل مقدار ریزش بارشهای جوی یکی از عوامل عمده در این نوع شکل گیریهای روستایی می تواند مطرح شود، مثلا روستاهای مناطق پر باران،کم باران، نیمه خشک و روستاهای مناطق خشک می تواند از جمله این طبقه بندی باشند و اگر لازم باشد می توان روستاها بر اساس میزان کمی بارش طبقه بندی نمود همچنین عامل درجه حرارت نیز که از عناصر مهم اقلیمی است می تواند در تقسیم بندی روستاها به کار رود.

3- آب :ایران چون در منطقه خشک جهان قرار گرفته و جود آب در شکل گیری سکونتگاها نقش عمده ای ایفا می نماید، بخصوص در مورد روستاها این عامل شکل حاد تری به خود می گیرد. منابع آبی روستاهای کشور عموماً به منابع آبی سطح الارض و تحت الارض واحتمالا مخلوطی از هر دو محدود می گردد، در مناطق شمالی و غربی کشور منابع آبی روستاها اکثراً سطح الارض و یا رودخانه ها هستند و بر عکس در فلات مرکزی ایران به علت کمی بارش های جوی جریان رودخانه های دائمی کم و محدود می باشد. ودر نتیجه منابع آبی اکثر روستاها آبهای تحت الارض است که به صورت چشمه، چاه وقنات مشاهده می گردد. یکی از علل عمده تخلیه روستا و در نتیجه متروک شدن اراضی کشاورزی در ایران خشک شدن قنوات می باشد.

4- خاک :در ایران به علت وجود تنوع اقلیمی وویژیگی های زمین شناسی و تنوع در پوشش گیاهی، خاک ها و یا زمین هایی که با تواناییهای مختلف به وجود آمده است.

3- گروهبندی روستاها براساس عوامل انسانی

1- جمعیت: بر اساس آمار وزارت کشور تا سال 1365سکونتگاهایی که بیش از5000  نفر جمعیت داشته اند شهر وسکونتگاههایی که کمتر از 5000  نفر داشته روستا نامیده می شوند که البته در سر شماری 1370این عدد به 10000 افزایش یافته است.

2- معیشت: روستاهای ایران به علت داشتن تنوع در اقلیم، توپوگرافی، نزدیکی به دریا،  آداب ورسوم و فرهنگ منابع زیر زمینی و عوامل دیگر معیشت های مختلفی در روستاهای کشور به وجود آمده است.

مهمترین عواملی که در روستاهای ایران معیشت روستائیان بدان ها متکی می باشد عبارتند از:

1-   زراعت(کشت محصولات یک ساله). 2-باغداری(اعم از محل مرکبات).3- دامداری(اعم کوچک وبزرگ). 4- بهره برداری از جنگل وعلفزار. 5- صید وشکار6- استفاده از منابع زیر زمینی (معادن). 7- صنایع دستی. 8-صنایع بزرگ (کارخانه های صنعتی).9-اماکن (زیارتی، سیاحتی و ورزشی).10-صنایع روستایی.11- مشاغل دولتی وخدماتی.

 

 

باید توجه داشت که در روستاهای ایران اگر چه درصد قابل توجهی از معیشت روستائیان به امور کشاورزی وابسته است، ولی تعدادی روستا وجود دارند که معیشت آنها وابستگی به کشاورزی نداشته و از راههای مختلف امرار معاش می نمایند. در سواحل دریای عمان وخلیج فارس روستاهایی دیده می شوند که معیشت آنها صرفاً به صیادی وابسته است.

4- طبقه بندی روستاها بر اساس توسعه یافتگی

قبل از هر نوع تقسیم بندی باید هدف از آن را معلوم نمود و اینکه طبقه بندی در راستای چه طرح وکدام سیاست و برنامه ریزی انجام می گیرد تعیین کرد، در این راستا است که پرداختن به طبقه بندی روستاها مستلزم تعیین و تبین استراتژی روستایی در کشور می باشد.

همانگونه که در مفاهیم توسعه هنوز تعریفی روشن و جامع از توسعه که مورد قبول همگان باشد ارائه نشده در زمینه محرومیت نیز متاسفانه در بعد ملی و مملکتی تصویر روشنی ترسیم نشده است.

(پیتر تاون سند) افراد فقیر ومحروم را چنین تعریف می کند که افرادی که قادر به مشارکت در فعالیت های جامعه نبوده و فاقد شرایط و زندگی و تسهیلات معمول در جامعه باشند فقیر و یا محروم می باشند و در مورد انگلستان اشاره می کند که این نیاز ها علاوه بر غذا، لباس، شامل چیزهای دیگری نظیر جشن تولد برای فرزندان، تعطیلات تابستانی ومیهمانیهای شبانه نیز میگردد.

 

انواع مراتع

انواع مرتع بر اساس نحوه ی رويش و استقرار گياه      

مراتع بر حسب اینکه گياه در آن ها به طور طبيعى روئیده یا استقرار يافته باشد یا انسان در کاشت آن دخالت داشته باشد، به دو دسته ی مراتع طبيعى و مراتع مصنوعی طبقه بندى مي شوند. پسچر زمين هاي زراعتي و گياهان روييده در زمينهاي آيش نيز نوعي مرتع هستند.

مرتع طبيعى  

مرتع طبيعى زمينى است که به صورت طبيعى پوشیده از گیاهان علوفه ای و غيرعلوفه ای و خودرو باشد.

مرتع مصنوعی        

مرتع مصنوعی زمينى است که هر سال یا هر چند سال یکبار با تجدد کشت از آن بهره بردارى می شود. مرتع مصنوعی ممکن است به شکل چراگاه یا به صورت کشت کارى مورد بهره بردارى قرار گیرد. مراتع مصنوعي را بر اساس چگونگي بهره برداري به اشكال زير تقسيم بندي مي كنند:

چراگاه: زميني است كه تحت عوامل زراعتي كشت و محصول آن مستقيماً مورد چراي دام واقع شود.

كشتزار: به زميني اطلاق مي شود كه تحت عوامل زراعتي كشت مي شود و محصول آن پس از برداشت به مصرف خوراك دام مي رسد.

كشتزار چراگاه: زميني است كه به صورت منظم پس از هر چين، دام در آن چرا مي كند.

چراگاه كشتزار: زمين كشت شده اي است كه پس از چراي دام با اجراي عملياتي نظير كود دادن و آبياري از آن محصول برداشت مي شود.

انواع مرتع بر اساس نوع پوشش گياهى

بر این اساس که در مرتع درخت یا درختچه وجود داشته باشد یا نه، مرتع را به دو دسته ی: مرتع مشجر، مرتع غيرمشجر تقسیم می کنند.   

مرتع مشجر

در اين نوع مرتع، انواع درختان خودرو به صورت پراکنده وجود دارد و گیاهان مرتعى در ميان درختان روئیده اند. مانند جنگلهای غرب کشور واقع در رشته کوههای زاگرس.

بديهى است که در جنگلهای انبوه به دلیل نرسیدن نور کافی، امکان رويش گیاهان مرتعى نيست ولی در همين جنگلها قطعات کم درختی نیز يافت می شود که دامداران از آن به عنوان مرتع استفاده مي کنند گاوسراهائى که در جنگلهای شمال کشور هستند در چنين مکان هائى شکل گرفته اند. اصطلاحاً مرتع دارای درخت و درختچه، مرتع مشجر ناميده می شود. در شرایط و ضوابط که براساس قانون براى بهره بردارى صحیح از مراتع تنظیم گردیده است، مرتع مشجر چنين تعریف شده است: اگر مرتع دارای درختان جنگلی باشد مرتع مشجر ناميده مي شود مشروط بر آن که حجم درختان موجود در هر هکتار، در شمال از حوزه آستارا تا حوزه گليداغى بيش از پنجاه متر مکعب و در ساير مناطق بيش از بیست متر مکعب نباشد.

مرتع غيرمشجر

اين گونه مراتع دارای پوشش گياهى غيردرختى و غيردرختچه اى هستند و از انواع گیاهان بوته اى و علفی یکساله و چندساله پوشیده اند. اين مراتع را در بیشتر نواحی ایران می توان یافت و بیشتر مراتع کشور از اين نوع هستند.      

    

انواع مرتع براساس فصل بهره بردارى

مراتع قشلاقى        

به مرتع گرمسیری مرتع قشلاقى نيز گفته می شود اینگونه مراتع که در مناطق گرم واقعند در فصلهای سرد سال به مدت ۵ تا ۷ ماه، مورد استفاده ی دامهای عشایر و دامداران کوچنده قرار می گیرند. بعضی از دامداران خرده پا و روستائيانى که جزء دامداران و عشایر کوچنده نيستند در تمام مدت سال حتی فصلهای گرم سال دامهای خود را در مراتع گرمسیری نگه می دارند.

مراتع ييلاقى         

مرتع سردسیری یا ييلاقى در ارتفاعات نسبتاً زیاد قرار گرفته است و بیشتر سطح اين مراتع در بهار و گاه تا اوايل تابستان پوشیده از برف است. به همين دلیل در تابستان هواى خنک، رطوبت مناسب و علوفه ی تازه دارند.

 معمولاً در روزهای آخر بهار و اوايل تابستان چراى دامها در مراتع سردسیر آغاز مي شود و تا اواخر تابستان و اوايل پائیز که در اين مناطق هوا رو به سردی مي رود ادامه مي يابد. دامداران محلی اين مناطق که دامهای خود را در زمستان به گرمسیر نمي فرستند در روزهائى که پائيز و زمستان که هوا آفتابی است و امکان چراى دام در چند ساعت از روز وجود دارد، دامها را به مرتع می برند تا از علوفه ی باقیمانده و آن قسمت از سرشاخه های گیاهان مرتعى که از زیر برف بیرون مانده اند استفاده کنند. دامهای عشایری سه تا چهار ماه از سال را در مراتع ييلاقى چرا مي کنند.

مراتع میانبند

در اوايل بهار که در مراتع گرمسیری با گرم شدن تدریجی هوا علوفه کمیاب مي شود، دامداران و عشایر کوچنده به مناطق مرتفع تر دارای هواى ملایم و علوفه ی بهتر کوچ مي کنند و تا اواخر فصل بهار در اين مناطق باقی مي مانند. سپس براى گذراندن تابستان به مناطق مرتفع تر می روند. در آخر تابستان و اوايل پائيز در راه بازگشت، دامها دوباره به اين مراتع باز می گردند. به اين نوع مرتع، مرتع میانبند یا مرتع بهاره پائيزه گفته مي شود. در بعضی از منابع آنها را مرتع بين راه و حدفاصل نيز ناميده اند. دامهای عشایر کوچنده معمولاً يک تا دو ماه از سال از مراتع میانبند استفاده مي کنند.

مرتع میانبند بر سر راه رفت و برگشت دامها به ييلاق و قشلاق قرار دارد، بعضی از دامداران نيز که به دلایلی دسترسی به مراتع سردسیری ندارند در فصل تابستان دامهایشان را در همين مراتع نگه می دارند، و دامهای روستائيان محلی نيز در تمام مدت سال از اين مراتع استفاده مي کنند. مجموعه ی اين عوامل باعث شده است تا اين مراتع مورد چراى مفرط واقع شوند و به شدت آسیب ببینند. میزان تخریب در مراتع میانبند از دیگر مراتع شدیدتر است.

 

انواع مرتع براساس دامهای مصرف کننده

هر يک از دامها بنابر طبیعت خود انواع خاصی از علوفه را مورد استفاده قرار می دهد و به سخنى دیگر هر نوع دام، مرتعى را با ویژگی های زیر می پسندد:

گاو: مراتع دارای علف های بلند و چمنزار های مرطوب.

گوسفند: مراتع دارای علف های کوتاه و نرم.

بز: مراتع خشک درختچه اى و دارای خار و خاشاک.

شتر: مراتع دارای بوته های خاردار و مراتع خشک بیابانی و کويري.

گاومیش: مراتع واقع در زمينهاى باتلاقى و مرطوب و داراى گياهان آبي.

در ميان انواع مراتع قطعات وسیعی يافت مي شود که ویژگیهای یاد شده در بالا را براى يک گونه دام دارند و بر اين پايه می توان آنها را به مراتع: گاوی، گوسفندی، بزى و شتری و مراتع مناسب پرورش گاومیش طبقه بندى کرد.

 

 

انواع مراتع بر اساس عوارض طبيعي يا شكل زمين

مراتع كوهستاني

به مراتعي كه در ارتفاعات واقع شده اند و به علت خنكي هوا و ميزان بارندگي داراي علوفه با كيفيت بالا هستند و اغلب به عنوان مراتع ييلاقي مورد استفاده قرار مي گيرند.

مراتع دشتي

در مناطق پست تر نسبت به مراتع كوهستاني واقع شده اند و اغلب در زمستان مورد چراي احشام قرار مي گيرند.

انواع مرتع براساس توليد و مرغوبيت علوفه

براساس ميزان توليد و مرغوبيت علوفه، مراتع را به درجه يك تا پنج طبقه بندي مي كنند و در روشي ديگر، مراتع را به: عالي، خوب، متوسط، فقير، خيلي فقير و غيربهره برداري تقسيم مي كنند. كه در ادامه به شرح آنها مي پردازيم.

1-  مراتع عالي، خوب: پوشش گياهي اين مراتع براي چراي دام ها مناسب و كافي بوده و قسمت عمده ی پوشش گياهي اين مراتع را گياهان مرغوب و خوش خوراك مرتعي تشكيل مي دهد.

2-  مراتع متوسط: پوشش گياهي اين مراتع مناسب نيست و فقط براي چراي تعداد كمي از دام ها كفاف مي دهد، زمينهاي اين مراتع  براي تخريب شدن آمادگي بيشتري دارند و به همين دليل بايد با برنامه ريزي دقيق به احياء و تقويت اين مراتع كمك كرد.

3-  مراتع ضعيف و نا مرغوب: پوشش گياهي زمينهاي اين مراتع خيلي كم است و اكثر گياهاني كه در اين زمينها مي رويند براي دام ها غير قابل مصرف است.

 

رابطه دام و مرتع

هر جامعه ی گياهي از تعداد زيادي گياه تشكيل شده است و در شرايط محيطي خاص خود از لحاظ  خاك،‌رطوبت و عوامل ديگر به حالت تعادل درآمده است. ورود تعدادي دام به اين جامعه ی گياهي تعادل موجود در اين جامعه را به هم مي زند. زيرا، دام با چراي خود از برگ و ساقه گياهان، ‌رشد و نمو آنها را مختل و از توليد بذر كه ضامن بقا و تداوم گياهان مرتعي است تا حد زيادي جلوگيري مي كند و با لگد مال كردن برگ، ساقه و ريشه گياهان و سخت كردن خاك،‌ به مرتع صدمه مي زند. از سوي ديگر، با افزايش مقداري كود دامي به زمين موجب تقويت زمين مي شود و شرايط بهتر تغذيه اي را براي گياهان فراهم مي كند.

اگر تعداد دام وارد شده به مرتع، مدت چرا ‌و نوع چرا به گونه اي باشد كه گياه بتواند آنچه با چراي دام از دست داده است جبران و تداوم بقاي خود را حفظ كند مشكلي پيش نخواهد آمد ولي اگر تعداد دام زياد باشد يا مدت و نوع چرا به گونه اي باشد كه از مرتع بي رويه بهره برداري شود وضعيت نامناسبي پيش خواهد آمد. در نتيجه، دام گياهان خوشخوراك را چرا مي كند و از بين مي برد و گياهاني باقي مي مانند كه مورد علاقه ی دام نيستند؛ اين گياهان مجال رشد و توسعه بيشتري مي يابند و در آن جامعه به صورت گياه غالب در مي آيند. هنگامي كه چراي بي رويه چند سال ادامه يابد گياهان يكساله جانشين گياهان چندساله مي شوند. در نتيجه،‌ جامعه ی گياهي دستخوش تغيير و تحول زيادی مي شود و بازده آن از نظر كمي و كيفي پايين مي آيد.

كم شدن پوشش گياهي و سخت شدن خاك، موجب فرسايش بيشتر خاك خواهد شد و عوارض ناشي از فرسايش شديد خاك را كه قبلاً به آن اشاره كرده ايم در پي مي آورد. از اين رو در استفاده از مراتع نكاتي را بايد مورد توجه قرارد تا اكوسيستم مرتع به خوبي حفظ شود. از جمله اين نكات، رعايت ظرفيت چرا و برداشت مجاز از مرتع است.

در ايران، دام ها به روشهاي مختلف نگهداري و تغذيه مي شوند. و ميزان تأثير آنها در تخريب مراتع طبيعي و همچنين نياز به مراتع مصنوعي و ديگر علوفه و مواد مغذي كه در داخل كشور تهيه و يا از خارج از كشور وارد مي شود، متفاوت است. از اين رو، دانستن اطلاعاتي درباره ی آنها، ما را با مسائل تغذيه ی دام ها از مراتع طبيعي و به طور كلي نياز دام ها به مواد غذايي مختلف آشنا مي كند.

شايستگي مرتع

حالت شایستگی مرتع حالتی است که بتوان از مرتع به عنوان چرای دام استفاده نمود و این امر را در سال‌های آتی محدود نکرد بلکه بتوان برای سالیان طولانی از مرتع استفاده کرد بدون اینکه به منابع پوشش گیاهی و خاک آن و یا مناطق مجاور صدمه‌ای وارد شود.

طبقه بندي شايستگي مرتع

بعد از تعيين شايستگي مرتع كه با بررسی عواملي همچون خصوصيات فيزيكي منطقه ( شيب و طول دامنه، موانع طبيعي، مقدار و نحوه  پراكنش منابع آب، خصوصيات مخصوص خاك و ...) و پوشش گياهي و وضعيت آن در منطقه مشخص مي گردد مراتع اينگونه طبقه بندي مي گردد:

1-  مراتع قابل چرا

مراتع قابل چرا مراتعي هستند كه در حال حاضر استفاده می شوند و يا مي توانند مورد استفاده دام قرار گيرند. اين گونه مناطق توليد علوفه نموده و يا استعداد توليد علوفه داشته و مي توانند اصولاً به عنوان چراي دام مورد استفاده قرار گيرند بدون اينكه در بهره برداريهاي آتي و يا موارد مربوط به آبخيز و ساير ارزشهاي ديگر منطقه لطمه اي وارد شود. مراتع قابل استفاده با توجه به روشهاي مرتعداري موجود و همچنين تسهيلات اصلاحي موجود به ترتيب زير طبقه بندي مي گردد:

مراتع اصلي: شامل آن قسمت از مراتع قابل استفاده است كه معمولاً بيشتر جلب توجه دام را مي نمايد. براي ورود دام در اين گونه مراتع هيچ گونه مانعي وجود ندارد و چراي اصولي باعث ايجاد خسارت در مرتع و خاك و يا موارد ديگر منطقه يا مناطق مجاور نخواهد شد. در اين مراتع توليد علوفه خوب بوده و منابع آب در منطقه وجود دارد. ممكن است مراتع در شرايط قهقرا ملاحظه شوند كه در اثر استفاده ی بي رويه از آن در گذشته بوده و بديهي است توليد علوفه ی آنها در این صورت كمتر خواهد بود.

 مراتع درجه دو يا ثانوي: اين گروه شامل مراتعي است كه از لحاظ پايداري خاك، شيب، محصول علوفه، براي استفاده ی دام مناسب است ولي به علت وجود نواقصی در برنامه هاي اداری و يا اصلاح منطقه استفاده ی دام از اين گونه مراتع خيلي كم بوده و يا اصلاً مورد استفاده قرار نگيرد.

در اغلب موارد از اين مراتع پس از اتمام استفاده ی صحيح از مراتع اصلي به عنوان چراي دام استفاده مي شود. در اين گونه مراتع ظرفيت چرا محاسبه نمي گردد و در صورت رفع نواقص موجودي كه باعث محدوديت و ممانعت از استفاده از اين گونه مراتع مي شود، مي تواند به مراتع اصلي تبديل گردد.

مراتع قرق شده: مراتعي كه اصولاً مي تواند مورد استفاده ی دام قرار گيرد، ولي به دلایلی از قبیل استفاده هاي تفرجگاهيحفاظت آبخيز و حفاظت حيوانات شكاري از ورود دام به آن جلوگيري مي شود.

مراتع موقتي: زمينهايي است كه به طور كلي پوشيده از درخت است ولي پوشش درختي آنها در اثر اجراي عملياتي از قبيل بهره برداري و قطع درختان و يا آتش سوزي از بين رفته و مناطقي مناسب براي چراي دام به وجود آمده است. در اين گونه اراضي ظرفيت چرايي براي هر دوره محاسبه شده و اين ظرفيت چرايي به طور مجزا از آنچه در مورد ظرفيت چراي منطقه بدست آمده است، در نظر گرفته خواهد شد. بديهي است در اين گونه اراضي ظرفيت چرا با در نظر گرفتن رشد نهالهاي درختي، پايداري خاك و حيوانات شكاري موجود در منطقه محاسبه خواهد شد.

در مورد اراضي با پوشش درختي كه پوشش آنها به نحوي از بين رفته و ايجاد مجدد پوشش درختي در اين گونه اراضي مستلزم نهال كاري است، همانند ساير اراضي استفاده هاي مرتعي در نظر گرفته می شود.

2-  مراتع غير قابل استفاده

شامل مراتعي است كه ارزشي براي دام نداشته و يا به عللي از قبيل: ناپايدار بودن خاك، شيب تند، عاري بودن زمين از پوشش گياهي، وجود پوشش درختي متراكم و سرانجام فقدان توليد علوفه نبايد مورد استفاده دام قرار گيرد. اين گونه اراضي علي رغم اجراي برنامه هاي اداره منطقه و عمليات اصلاحي به صورت غير قابل استفاده باقي خواهد ماند.

روشهای تعیین نیازهای آتی روستا جهت حریم

1- واحد دامی: به هر رأس گوسفند با وزن متوسط اصطلاحاً یک واحد دامی می گویند. سایر احشام با توجه به نیاز غذایی آنها مورد محاسبه قرار می گیرند.

2- ظرفیت چرا: ظرفیت چرا با ظرفیت مرتع عبارت است از تعداد واحد دامی که در یک مرتع مشخص، در یک مدت معینی می توانند چرا کنند، بدون اینکه به منابع پایه، یعنی آب، خاک و پوشش گیاهی، لطمه ای وارد شود. محاسبه برآورد ظرفیت چرا از سوی ادره کل منابع طبیعی استان مربوطه انجام می شود و در پروانه مرتعداری نوشته می شود.

3- پروانه مرتعداری: پروانه مرتعداری یا پروانه چرای دام عبارت است از مجوزی که با در نظر گرفتن ظرفیت مرتع، فصل چرا، مدت و سابقه بهره برداری به نام شخص واجد شرایط(مرتعدار) برای تعلیف دام در یک دوره و با توجه به عرف محل در یک مرتع با محدوده مشخص صادر می شود.

4- مرتعدار: مرتعدار شخص حقیقی و یا حقوقی است که از سوی هیأت ممیزی به عنوان دامدار دارای حق بهره برداری از مرتع، شناسایی شده و پروانه مرتعداری برای وی صادر می شود.

5- فصل چرا: مدت زمان مناسبی با توجه به شرایط منطقه و عرف محل، برای تعلیف دام تعیین می شود.

 

شرایط صدور پروانه چرا تعیین شد

با تصویب هیئت وزیران و در راستای تعیین محدوده عرفی، تعیین ظرفیت مرتع و شناسایی مرتعدار ذی صلاح برای اعطای پروانه چرا ابلاغ شد.

به گزارش حوزه دولت خبرگزاری فارس به نقل از پایگاه اطلاع رسانی دولت، هیئت وزیران بنا به پیشنهاد وزارت جهاد کشاورزی و به استناد تبصره (1) اصلاحی ماده(47) قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت- مصوب 1380- آیین‌نامه اجرایی تبصره یاد شده را تصویب کرد.

بر این اساس، هیئت‌های ممیزی مرتع موظفند برای ممیزی مراتع مربوط بر اساس شیوه‌نامه ابلاغی سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری اقدام و نتیجه را به منظور صدور پروانه چرا به اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان اعلام کنند.

بر این اساس، صدور پروانه چرا در جنگل‌های شمال، ذخیره‌گاه‌ها و پارک‌های جنگلی، ایستگاه‌های تحقیقاتی، ایستگاه تولید بذر و نهال و جمع‌آوری بذور مرتعی، عرصه‌های دارای طرح مرتعداری و مناطق بحرانی ممنوع است.

بر اساس مصوبه دولت، صدور پروانه چرا و یا اجرای طرح مرتعداری در مراتع ییلاقی شمال کشور صرفاً برای آن عده از مرتعداران مجاز است که دام آنها پس از اتمام مهلت چرا در مرتع(زمان مقرر در پروانه چرا و یا طرح مرتعداری)، در عرصه‌های جنگلی اقامت نداشته و یا تعلیف نکنند.

همچنین مرجع رسیدگی به اعتراض اشخاص به ممیزی مرتع قبل از صدور پروانه چرا، اداره کل منابع طبیعی استان و بعد از صدور پروانه چرا، سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری است.

بر این اساس‌، صاحب یا صاحبان پروانه چرا می‌توانند پس از اخذ مجوز کتبی از واحدهای استانی سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری، ضمن ابطال پروانه چرا متعلق به خود تمامی اختیارات و مسئولیت‌های ناشی از آن را با رعایت مواردی همچون انتقال فقط به یکی از فرزندان یا همسر، اولویت انتقال در مراتع مشاعی به ترتیب با مرتعداران همان مرتع و مرتعداران مراتع همجوار و سایر افراد حقیقی و حقوقی و اولویت انتقال در مراتع انفرادی و یا مفروز به مرتعداران مراتع همجوار، انتقال دهند.

بر اساس مصوبه دولت، ارزش ریالی یک واحد دامی به منظور محاسبه عوارض سالیانه و جرایم ناشی از دام مازاد چرا و یا چرای غیرمجاز دام در مرتع به صورت سالیانه توسط وزارت جهادکشاورزی تعیین و اعلام می‌شود.

همچنین در صورت انصراف از شغل مرتعداری، هرگونه جعل در پروانه چرا به تشخیص مراجع صالح، ترک مرتعداری به مدت دو سال متوالی بدون اخذ مجوز کتبی از سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری، عدم پرداخت عوارض قانونی سالیانه و یا شرایط مندرج در پروانه مرتعداری(پروانه چرا)، تغییر کاربری تمام یا بخشی از محدوده پروانه چرا بدون اخذ مجوز قانونی، اجازه استفاده از پروانه چرا به غیر بدون اخذ مجوز کتبی از سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری یا واحدهای استانی، عدم اجرای مفاد مندرج در پروانه چرا، هر‌گونه واگذاری محدوده پروانه چرا با رعایت قوانین و مقررات مربوط و واقع شدن محدوده پروانه چرا در محدوده شهرها که طرح جامع یا تفصیلی جدید آنها به تصویب مراجع قانونی ذی ربط رسیده است، پروانه چرا ابطال می‌شود.

بر این اساس، دولت سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری را مکلف کرد؛ در اجرای این آیین‌نامه، شیوه‌نامه‌های فنی و اجرایی لازم را تهیه و برای اجرا به واحدهای استانی و ستادی ابلاغ کند.

این مصوبه از سوی محمدرضا رحیمی‌ معاون اول رئیس جمهور برای اجرا ابلاغ شده است.

بعضی مقرات اصلاحی

هیئت  وزیران در جلسه مورخ 20/1/1391 بنا به پیشنهاد وزارت جهاد کشاورزی و به استناد تبصره (1) اصلاحی ماده (47) قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت ـ  مصوب 1380ـ آیین نامه اجرایی تبصره یاد شده را به شرح زیر تصویب نمود:

آیین نامه اجرایی قانون اصلاح تبصره (1) ماده (47) قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت.

ماده1ـ در این آیین نامه اصطلاحات زیر در معانی مشروح مربوط به کار می روند:

الف ـ سازمان: سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور.

ب ـ ممیزی مرتع: مجموعه اقدامات مربوط به تعیین محدوده عرفی، تعیین ظرفیت مرتع و شناسایی مرتعدار ذی صلاح برای اعطای پروانه چرا.

پ ـ هیئت ممیزی مرتع: تعدادی از کارشناسان خبره و فنی که در هر استان توسط اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری سازمان تعیین و با ابلاغ و شرح وظایف مشخص وظیفه ممیزی مرتع را به عهده دارند.

 ت ـ جنگلهای شمال: جنگلهای ناحیه خزری (هیرکانی) که به صورت نوار باریکی به طول (800) کیلومتر و عرض (20) تا (70) کیلومتر از جلگه تا ارتفاع (2400) متری از سطح دریا، حدفاصل آستارا در غرب تا گلیداغی در شرق دامنه شمالی رشته کوه البرز را شامل می شود.

  ث ـ مراتع ییلاقی شمال کشور: مراتع دامنه شمالی البرز حدفاصل آستارا تا گلیداغی از ارتفاع 2400 متر به بالا.      ج ـ مجری طرح مرتعداری: دارنده پروانه چرا که با تودیع پروانه یاد شده مجوز طرح مرتعداری دریافت می نماید.

چ ـ مرتعدار: شخص حقیقی یا حقوقی دارنده پروانه چرا یا مجری طرح مرتعداری.

ح ـ حقوق بهره برداران: حقوقی که به واسطه صدور پروانه چرا و یا از طریق انعقاد قرارداد اجرای طرح های موضوع تبصره (1) ماده (3) قانون اصلاح قانون حفاظت و بهره برداری از جنگلها و مراتع ـ مصوب 1348 ـ و اصلاحیه های بعدی آن برای اشخاص ایجاد می گردد.

خ ـ پروانه چرا: مجوزی که با در نظر گرفتن ظرفیت چرای مراتع و تعداد واحد دامی در یک فصل چرا به نام مرتعدار در هر منطقه از کشور برای تعلیف دام صادر می شود.

 د ـ ظرفیت چرا: حداکثر تعداد واحد دامی که در مرتع مشخص و در مدت معین می تواند بهره برداری نماید، مشروط به آنکه به منابع پایه (آب، خاک و گیاه) لطمه ای وارد نشود.

 ذ ـ ظرفیت مرتع: مجموعه ای از ظرفیت چرایی دام اهلی و وحشی و کارکردهای مختلف زیست محیطی و اقتصادی مرتع.

ر ـ طرح مرتعداری: سندی مشتمل بر مجموعه فعالیت های مربوط به حفظ، احیا، اصلاح، توسعه و بهره برداری بهینه از مراتع که در قالب برنامه زمانی و مکانی معین و نیز پیـش بینی حجم عمـلیات و برآورد هزینه و درآمد، تهیه و به تأیید وزارت جهادکشاورزی می رسد.

 زـ مناطق بحرانی: مناطقی که با توجه به روند تخریبی منابع طبیعی، پایداری تولید درآن از دست رفته و استمرار بهره برداری از آنها موجب زیان های فراوان اقتصادی و اجتماعی و زیست محیطی به منابع پایه (آب، خاک و پوشش گیاهی) می گردد.

ماده2ـ هیئت های ممیزی مرتع موظفند نسبت به ممیزی مراتع مربوط براساس شیوه نامه ابلاغی سازمان اقدام و نتیجه را جهت صدور پروانه چرا به اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان اعلام نمایند.

ماده3ـ صدور پروانه چرا در جنگلهای شمال، ذخیره گاهها و پارک های جنگلی، ایستگاههای تحقیقاتی، ایستگاه تولید بذر و نهال و جمع آوری بذور مرتعی، عرصه های دارای طرح مرتعداری و مناطق بحرانی ممنوع است.

ماده4ـ صدور پروانه چرا و یا اجرای طرح مرتعداری در مراتع ییلاقی شمال کشور صرفاًَ برای آن عده از مرتعداران مجاز می باشد که دام آنها پس از اتمام مهلت چرا در مرتع (زمان مقرر در پروانه چرا و یا طرح مرتعداری)، در عرصه های جنگلی اقامت نداشته و یا تعلیف ننماید.

ماده5 ـ مرجع رسیدگی به اعتراض اشخاص به ممیزی مرتع قبل از صدور پروانه چرا، اداره کل منابع طبیعی استان و بعد از صدور پروانه چرا، سازمان می باشد.

ماده6 ـ صاحب یا صاحبان پروانه چرا می توانند پس از اخذ مجوز کتبی از واحدهای استانی سازمان، ضمن ابطال پروانه چرا متعلق به خود تمامی اختیارات و مسئولیت های ناشی از آن را با رعایت موارد زیر انتقال دهند:

الف ـ انتقال فقط به یکی از فرزندان یا همسر.

ب ـ اولویت انتقال در مراتع مشاعی به ترتیب با مرتعداران همان مرتع و مرتعداران مراتع همجوار و سایر افراد حقیقی و حقوقی.

پ ـ اولویت انتقال در مراتع انفرادی و یا مفروز به مرتعداران مراتع همجوار.

ماده7ـ ارزش ریالی یک واحد دامی به منظور محاسبه عوارض سالیانه و جرایم ناشی از دام مازاد بر ظرفیت چرا و یا چرای غیرمجاز دام در مرتع به صورت سالیانه توسط وزارت جهاد کشاورزی تعیین و اعلام می شود.

ماده8 ـ در صورت تحقق یکی از موارد زیر پروانه چرا ابطال می شود:

الف ـ اجازه استفاده از پروانه چرا به غیر، بدون اخذ مجوز کتبی از سازمان یا واحدهای استانی.

ب ـ تغییر کاربری تمام یا بخشی از محدوده پروانه چرا بدون اخذ مجوز قانونی.

پ ـ عدم اجرای مفاد مندرج در پروانه چرا.

ت ـ عدم پرداخت عوارض قانونی سالیانه و یا شرایط مندرج در پروانه مرتعداری (پروانه چرا).

ث ـ انصراف از شغل مرتعداری.

ج ـ ترک مرتعداری به مدت دو سال متوالی بدون اخذ مجوز کتبی از سازمان.

چ ـ هرگونه جعل در پروانه چرا به تشخیص مراجع صالح.

ح ـ واقع شدن محدوده پروانه چرا در محدوده شهرها که طرح جامع یا تفصیلی جدید آن ها به تصویب مراجع قانونی ذی ربط رسیده باشد به شرط رعایت و پرداخت حقوق عرفی مرتعدار در مرتع توسط دستگاه متولی.

خ ـ انعقاد قرارداد اجرای طرح های موضوع تبصره (1) ماده (3) قانون اصلاح قانون حفاظت و بهره برداری از جنگلها و مراتع ـ مصوب 1348 ـ و اصلاحیه های بعدی آن.

دـ هرگونه واگذاری محدوده پروانه چرا با رعایت قوانین و مقررات مربوط.

ذ ـ در مواردی که دامدار حقوق ما به ازای خود را در قبال خروج دام از جنگل و مرتع دریافت کرده باشد.

تبصره1ـ اعمال مقررات مذکور در این ماده مانع از پیگیری و تعقیب متخلف یا متخلفین از طریق مراجع قضایی و اخذ خسارت وارده نمی شود.

تبصره2ـ پس از ابطال پروانه چرا، مرتع مربوط بلامعارض تلقی گردیده و صرفاً با تدوین طرح مرتعداری و طی مراحل قانونی مربوط قابل بهره برداری مجدد می باشد.

ماده9ـ پس از تشخیص و موافقت سازمان با واگذاری اراضی محدوده پروانه چرا و یا طرح مرتعداری، حقوق عرفی صاحبان پروانه چرا و یا مجریان طرح های مرتعداری که با رعایت مفاد قانون و این آیین نامه و ماده (3) قانون اصلاح قانون حفاظت و بهره برداری از جنگلها و مراتع ـ مصوب 1348ـ و اصلاحات بعدی آن واجد شرایط تشخیص داده شده اند توسط سازمان محاسبه و ضمن اصلاح و یا ابطال پروانه چرا یا طرح مرتعداری، توسط متقاضی اجرای طرح یا پروژه پرداخت می گردد.

تبصره1ـ اجرای هرگونه طرح اعم از دولتی و غیردولتی در محدوده پروانه چرا و طرح های موضوع تبصره (1) ماده (3) قانون اصلاح قانون حفاظت و بهره برداری از جنگلها و مراتع ـ مصوب 1348 ـ و اصلاحات بعدی آن منوط به رعایت حقوق بهره برداران خواهد بود.

تبصره2ـ نحوه محاسبه حقوق بهره برداران به شکل زیر خواهد بود:

                                                                                                      X=  (A×B×C×D×E×K) + G    

X= حقوق بهره برداران (به ریال)

A= تعداد دام مجاز مندرج در پروانه چرا و یا طرح های موضوع ماده (3) قانون اصلاح قانون حفاظت و بهره برداری از جنگلها و مراتع ـ مصوب 1348 ـ و اصلاحات بعدی آن

B  = علوفه مورد نیاز یک واحد دامی در روز (برابر با 7/1 کیلوگرم علوفه مرتعی).

 C= قیمت یک کیلوگرم علوفه خشک مرتعی (به ریال) که هر ساله توسط سازمان تعیین می گردد.

 D= تعداد روزهای قابل بهره برداری و تعلیف دام در مدت حداکثر (15) سال و در خصوص طرح های موضوع تبصره (1) ماده (3) قانون اصلاح قانون حفاظت و بهره برداری از جنگلها و مراتع ـ مصوب 1348 ـ و اصلاحات بعدی آن تعداد روزهای قابل بهره برداری و تعلیف دام در مدت قرارداد.

E= نسبت دام مجاز حذف شده به کل دام مجاز مندرج در پروانه چرا و یا طرح های موضوع ماده(3) قانون اصلاح قانون حفاظت و بهره برداری از جنگلها و مراتع ـ مصوب 1348ـ و اصلاحات بعدی آن.

K=ضریبی است که با توجه به سابقه بهره برداری، کیفیت و موقعیت مکانی مرتع و ارزش منطقه ای، محصولات فرعی شامل گیاهان دارویی و صنعتی، حفاظت خاک و آب، تنوع زیستی و تعدد بهره بردار از 5/0 تا 3 براساس شیوه نامه ابلاغی سازمان تعیین می گردد.

G= ارزش اعیانی و مستحدثات و تأسیساتی که جهت پروانه چرا ایجاد شده است و براساس توافق طرفین و یا با محاسبه کارشناس رسمی دادگستری محاسبه می گردد.

تبصره3ـ در هر واگذاری در مراتع مشاعی حداقل یک بهره بردار با اولویت بهره بردار دارای کمترین دام مجاز حذف و پروانه وی باطل می گردد.

ماده10ـ سازمان مکلف است در اجرای این آیین نامه شیوه نامه های فنی و اجرایی لازم را تهیه و جهت اجرا به واحدهای استانی و ستادی ابلاغ نماید.

ماده11ـ تصویب نامه شماره 23639/ت26945هـ مورخ 14/8/1382 لغو می گردد.

معاون اول رییس جمهور ـ محمدرضا رحیمی

طرح هادی روستایی

برای سکونتگاههای روستایی نیز به مانند شهرها طرحهای مختلفی تهیه و تدوین می شود، که طرح هادی بارزترین نمونه آن است. طرح هادی روستایی عبارت است از: تجدید حیات و هدایت روستا به لحاظ ابعاد اجتماعی، اقتصادی و فیزیکی. این طرح برای روستاهای بالاتراز 500 نفر تهیه می شود. و سازمان کارفرمای این طرحها بنیاد مسکن انقلاب اسلامی می باشد. در قالب این طرح وضعیت فیزیکی، اجتماعی، اقتصادی، جمعیتی و فرهنگی کل روستا در ارتباط با حوزه نفوذ و سطوح بالاتر خود بررسی، ساماندهی و برنامه ریزی می شود.

 

 

 مدت زمان اعتبار یک طرح هادی از زمان تهیه تا اجرا، ده سال می باشد. اهداف طرح هادی روستایی به شرح ذیل است:

-     ایجاد زمینه توسعه و عمران روستاها با توجه به شرایط فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی

-     تأمین عادلانه امکانات از طریق ایجاد تسهیلات اجتماعی، تولیدی و رفاهی.

-     هدایت وضعیت فیزیکی روستا.

-     ایجاد تسهیلات لازم جهت بهبود مسکن روستائیان و خدمات زیست محیطی و عمومی.

تهیه طرح هادی روستایی شامل سه مرحله است که عبارتند از: شناخت و ارزیابی وضع موجود، شناخت نیازها و کمبودهای روستا، تعیین ضوابط و ارایه پیشنهادات در راستای اهداف فوق الذکر و تعیین محدوده زمانی برنامه  برای اجرا و تعیین محدوده توسعه کالبدی روستا در افق برنامه طرح هادی روستایی.

مراحل اجرایی یک طرح هادی از سه مرحله تشکیل شده است:

- مرحله اول: نقشه برداری از محدوده کالبدی روستا به منظور تهیه نقشه مقدماتی برای سایر مراحل می باشد. در این مرحله بنیاد مسکن پس از عقد قرارداد با مهندس نقشه بردار، اقدام به تهیه کروکی از تمام سطح روستا به همراه برداشت کلیه عوارض طبیعی اطراف و داخل روستا مانند: مسیل، رودخانه، تپه، دره و باغات و مزارع می نماید.

- مرحله دوم: پس از تهیه نقشه مقدماتی روستا توسط نقشه بردار، مرحله دوم طرح هادی که شامل مطالعات طرح هادی روستایی است، شروع می شود. بنیادمسکن در این مرحله اقدام به عقد قرارداد با مهندس مشاور واجد صلاحیت می نماید.

مطالعات طرح هادی نیز خود ازسه بخش تشکیل شده است

 الف) بررسی وضع موجود روستا: دراین بخش مهندس مشاور با عزیمت به روستای مورد نظر اقدام به جمع آوری اطلاعات لازم از مردم و اماکن دولتی سطح روستا می نماید. همچنین اطلاعات تکمیلی خود را از مراکز اداری سطح شهرستان مربوطه گردآوری می نماید. اهم اطلاعات موردنیاز مهندس مشاور از داخل روستا عبارتند از:

-  جمع آوری آمار مربوط به تعداد جمعیت و خانوار

میزان زاد و ولد – مرگ و میر و مهاجرت روستا طی سالیان اخیر از خانه بهداشت. در صورتی که روستا فاقد خانه بهداشت باشد، از مرکز بهداشت شهرستان مربوطه اخذ می کند. اطلاعات این قسمت برای بررسی میزان رشد مثبت یا منفی جمعیت طی سالیان اخیر بکار می رود. این اطلاعات معمولا از دومین دوره سرشماری رسمی کشور یعنی ازسال 1345 جمع آوری می شوند. پس ازگردآوری نوبت به تحلیل این آمارها می رسد. ابتدا نرخ رشد جمعیتی روستا به ازای هر دوره سرشماری به همراه میزان نرخ رشد طبیعی و نرخ رشد مطلق روستا مدنظر است. سپس بعد خانوار روستا طی هر دوره بررسی می شود و سپس با جمع بندی کل تحلیلهای به عمل آمده اقدام به تخمین جمعیت برای ده سال آتی می شود.

ـ   بررسی وضعیت حوزه نفوذ روستا

حوزه نفوذ روستا قبل از هر چیز بایستی توسط مشاور مورد بررسی و مطالعه قرار گیرد. اینکه چه روستاهایی از اطراف برای استفاده از خدمات عمومی روستا مراجعه می کنند و یا اینکه این روستا در حوزه نفوذ چه روستا یا شهری در منطقه قرار دارد. حوزه نفوذ به روش های مختلفی مورد بررسی قرار می گیرد که دو روش تحلیل جریان ها و مدل جاذبه مهمترین آنها است.

-  تعداد واحد مسکونی به همراه تعداد نفر و خانوار ساکن در آن و تعداد اتاق ها

اطلاعات این قسمت برای آگاهی از وضعیت رو به رشد یا رو به تنزل ساخت و ساز در روستا کاربرد دارد. به علت اینکه تعداد واحد مسکونی با تعداد خانوار یک روستا ارتباط مستقیم دارد، لذا بررسی این دو آیتم باهم می باشد. در بیشتر روستاهای کشور تعداد خانوار بیشتر از تعداد واحد مسکونی موجود در روستا می باشد و این امر نشان از تراکم بیش از یک خانوار در یک واحد مسکونی است. تعداد اتاق ها نیز برای بررسی های اجتماعی و کالبدی لازم است که باید توسط مشاور اطلاعات مورد نیاز گردآوری شود.

-  بررسی کیفیت واحدهای مسکونی (نوساز، مرمتی و تخریبی) و نوع مصالح آنها

در این قسمت اطلاعات مربوط به وضعیت کیفی ابنیه برپایه سه شاخص نوساز ـ مرمتی وت خریبی جمع آوری می شود. به این منظور مهندس مشاور با مطالعه میدانی درداخل روستا وضعیت تک تک بناهای مسکونی و غیر مسکونی روستا را تخمین می زند. و این اطلاعات را بر روی نقشه کیفیت ابنیه منتقل می سازد. این نقشه وضعیت روستا را به لحاظ اهمیت آن در میراث فرهنگی منطقه مشخص می نماید. به عبارتی اگر کیفیت بیشتر ابنیه روستا را نوساز باشد، نشانگر آن است که روستا از بافتی جدید برخورداراست. بر عکس اگر کیفیت بیشتر ابنیه مرمتی یا در حال تخریب باشد، نشانگر آن است که بافتی قدیمی و باارزش بر روستا حاکم می باشد.

اطلاعات راجع به نوع مصالح روستا نیز برپایه شاخصهای آجر و آهن، آجر و چوب، خشت و کاهگل یا چوب و سنگ جمع آوری می شود. پس ازجمع آوری این اطلاعات نوبت به انتقال این اطلاعات برروی نقشه می رسد، که در نهایت به نقشه نوع مصالح روستا تبدیل می شود. دو نقشه فوق از لحاظ مشخص کردن میزان استقامت و پایداری روستا در برابر بلایای طبیعی و نیز به لحاظ ارزش تاریخی آن بسیار با اهمیت می باشد. لازم به اشاره است که هر گونه تخریب و تعریض بناها یا معابر سطح روستا بایستی بر اساس تبعیت از نقشه کیفیت ابنیه باشد.

- کیفیت و عملکرد معابر روستا

بررسی وضعیت حاکم بر معابر روستا در وضع موجود ازجمله آیتم های مطالعاتی بسیار مهم روستا به شمارمی رود. دراین قسمت مشاور بایستی وضعیت کیفی وفنی معابر روستا را ازلحاظ نوع پوشش معابر، شیب معابر، موقعیت طبیعی معابر، جهت معابر، قوس معابر، طول و عرض معابر را مشخص کند. سپس اقدام به دسته بندی معابر روستا بر اساس نوع کارکردی که در عبور و مرور روستا دارند، بپردازد. در این قسمت مشکلات فنی ـ هندسی معابر بایستی مشخص شده و نیازهای آتی به معابر جدید مشخص گردد.

 

- کیفیت واحد آموزشی و تعداد دانش آموزان و معلمان داخل روستا

آمار مربوط به تعداد دانش آموزان روستا به تفکیک پسر و دختر و نیز به تفکیک سطوح تحصیلاتی (ابتدایی،  راهنمایی و دبیرستان) به همراه تعداد معلمان از جمله نیازهای اطلاعاتی برای طرح هادی روستا است. همچنین بررسی وضعیت کیفی ابنیه و وضعیت کیفی آموزشی روستا به جهت دسترسی به مواد و امکانات آموزشی، پژوهشی، بهداشتی و ورزشی ضروری است. بررسی حوزه عملکردی واحد آموزشی روستا نیز اهمیت دارد، زیرا اگر یک واحد آموزشی دانش آموزانی را از روستاهای پیرامونی خود بپذیرد، مبین حوزه نفوذ روستا بر روستاهای پیرامونی خود در زمینه آموزشی می باشد.

 

-  نقشه کاربریهای وضع موجود سطح روستا

نقشه بردار پس از تهیه کروکی مقدماتی از سطح بناها، معابر، رودخانه، ارتفاعات و زمینهای کشاورزی و باغات پیرامون روستا آن را تحویل مشاور می دهد تا با انجام مطالعات میدانی آن را کامل کند. برای مثال نقشه بردار  تنها کروکی بناهای سطح روستا را ثبت می کند، اما اینکه این بنا دولتی یا خصوصی است یا مسکونی است یا مذهبی بر عهده مشاور است که آن را مشخص نماید. بنابراین مشخص کردن نوع کاربریها؛ مالکیت کاربریها، نوع زمینهای پیرامونی روستا، همگی برروی این نقشه صورت می گیرد. بنابراین کامل ترین نقشه روستا در وضع موجود نقشه کاربری اراضی وضع موجود روستا می باشد. این نقشه بیشتر اطلاعات دیگر نقشه ها را با خود یکجا دارد.

 

اهم اطلاعات مورد نیاز مهندس مشاور در رابطه با روستا که ازمرکز شهرستان جمع آوری می نماید:

-     مساحت مقدار زمینهای کشاورزی روستا به تفکیک آبی و دیمی از جهاد کشاورزی

-     تعداد دام و طیور سطح روستا و مقدار لبنیات تولیدی از جهاد کشاورزی

-     نوع و مقدار محصولات کشاورزی اهالی روستا از جهاد کشاورزی

اطلاعات گردآوری شده این سه آیتم برای بررسی وضعیت اقتصاد کشاورزی روستا و نیزموانع و مشکلات سر راه آن می باشد. نظر به اینکه اقتصاد غالب در بیشتر روستاهای کشور کشاورزی و دامداری می باشد، لذا بررسی و تحلیل دقیق اقتصاد کشاورزی روستا از اهمیت زیادی برای اهالی روستا برخوردار است. مشاور در پیشنهادات خود بایستی کاملا مراقب باشد که زمینهای کشاورزی و باغات داخل یا پیرامون روستا را که منبع اصلی درآمدی اهالی روستا است، مورد تجاوز قرار ندهد.

-     میزان بارندگی و دمای روستا طی سالیان اخیر از اداره هواشناسی:

-     نوع و کیفیت خاک روستا:

-     میزان منابع آبهای سطحی و زیرزمینی:

بنابر توصیفات به عمل آمده می توان نتیجه گرفت که اطلاعاتی که توسط مشاور در روستا جمع آوری می شود هر کدام برای تولید یک نقشه خاص کاربرد دارند. اما اطلاعات تکمیلی که در مرکز شهرستان گردآوری می شوند، بیشتر برای تحلیل های علمی کاربرد دارند.

ب ) بررسی مشکلات و نیازهای اهالی روستا

برای پی بردن به نوع مشکلات و نیازهای اهالی روستا هیچ کس و نهادی به غیراز مردم بومی ساکن روستا نمی تواند، آنها را بطور دقیق بازگو کند. پس از گردآوری اطلاعات از روستا و مرکز شهرستان مربوطه و مشاهده وضعیت کلی روستا، نوبت به تشخیص مشکلات و نیازهای روستا از دو روش می باشد. روش اول مشکلاتی است، که ازسوی مردم روستا بیان می شود. روش دوم مشکلات و نیازهایی است که مهندس مشاور از لحاظ فنی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و کالبدی تشخیص می دهد. مجموع این دو طیف از مشکلات بایستی در قالب یک فصل از طرح هادی طرح و ارایه گردد.

ج ) ارایه پیشنهادات و راه حل ها

این بخش که آخرین قسمت مطالعات طرح هادی را در برمی گیرد، حاصل مطالعات بخشهای قبل است و مجموعه ایی از راه حل ها را در بر دارد. در واقع چشم انداز توسعه کالبدی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی روستا را طی ده سال آتی در بر دارد.

طرح هادی از یک گزارش تایپ شده به همراه تهیه نقشه های هربخش در اندازه  A4 و یک آلبوم نقشه های روستا در اندازه A3 تشکیل شده است. البته نقشه های تحویلی به بنیاد مسکن در قالب 4 آلبوم A1  می باشد.

مهمترین نقشه های تولیدی طرح هادی عبارتند از:

-     نقشه موقعیت روستا در دهستان، بخش، شهرستان، استان و کشور

-     نقشه شیب عمومی روستا

-      نقشه جهات توسعه و موانع توسعه روستا

-     نقشه مراحل شکل گیری روستا

-     نقشه کیفیت ابنیه

-     نقشه معابر وضع موجود

-      نقشه کاربری اراضی وضع موجود

-     نقشه کاربری اراضی پیشنهادی

-     نقشه معابر پیشنهادی

بنیاد مسکن انقلاب اسلامی در راستای اهداف و وظایف قانونی این نهاد با هماهنگی مسئولین استانی جهت تشکیل یک نظام کنترلی بر کلیه فعالیتهای فیزیکی در امر احداث ابنیه روستایی اقدام به صدور پروانه ساختمانی روستاها به عنوان یک نظام کارآمد که می تواند متضمین هدایت ساخت و سازها باشد اقدام نموده است که عمده ترین اهداف این فعالیت به شرح ذیل می باشد.

1- حفظ نظام کاربری های اراضی پیش بینی شده در طرحهای هادی

2- هدایت توسعه بافت به سمت و سوی مناسب

3- جلوگیری از ساخت و سازهای بی رویه

4- رعایت اصول فنی و مقاوم سازی ساختمان

شرح وظايف يگان حفاظت منابع طبيعي

 

-                        حفاظت از عرصه و اعيان منابع طبيعي از طريق اجراي مقررات موضوعه بر اساس طرح‌ها و دستورالعمل‌هاي مربوطه.

-                        گشت و مراقبت و اقدامات پيشگيرانه و اطلاع رساني بموقع به منظور حفظ و حراست از عرصه و اعيان منابع طبيعي.

-            كنترل بهره برداري از عرصه و اعيان منابع طبيعي با توجه به مجوزهاي صادره از سوي ادارات كل منابع طبيعي استان‌ها و جلوگيري و برخورد قانوني با هرگونه بهره‌برداري غير مجاز از عرصه و اعيان منابع طبيعي طبق قوانين موضوعه.

-                        اتخاذ تدابير، تمهيدات و اقدامات لازم به منظور جلوگيري و مقابله با جرائم مرتبط با وظايف قانوني سازمان.

-                        جلوگيري از تردد و چراي غير قانوني دام در عرصه و اعيان منابع طبيعي طبق ضوابط و دستورالعمل‌هاي مربوطه.

-            بازرسي و كنترل محموله هاي جنگلي و مرتعي و كشف محموله هاي قاچاق غير مجاز در معابر، جنگل‌ها و محورهاي مواصلاتي با هماهنگي ناجا.

-            بازرسي مستمر كارگاه‌هاي چوب بري و كارخانجات صنايع چوب بر اساس تبصره 3 ماده 54 قانون حفاظت و بهره برداري از جنگل‌ها و مراتع.

-            اتخاذ تدابير اجرايي و اقدامات پيشگيرانه، پيش آگاهي، كشف و تعقيب جرم و مجرم مرتبط با مأموريت يگان، در چارچوب قوانين موضوعه.

تبصره: در صورت وقوع جرم و خروج مجرم از حوزه استحفاظي به منظور تعقيب و ادامه پيگيري بايستي يگان با  ناجا و مراجع قضايي هماهنگي نمايد.

-            تشكيل پرونده قضايي متخلفين، قاچاقچيان و متجاوزين به عرصه و اعيان منابع طبيعي و جرائم مشهود برابر قوانين حفاظت و بهره‌برداري از جنگل‌ها و مراتع، ارجاع و اعزام به مراجع قضايي.

-            اتخاذ تدابير اجرايي و اقدامات پيشگيرانه، پيش آگاهي و همكاري در كشف و اطفاء حريق و امور امدادي و مردم ياري به هنگام بروز سوانح غير مترقبه در عرصه و اعيان منابع طبيعي با هماهنگي واحدهاي ذيربط.

-            انجام وظايف قانوني در مقام ضابط خاص دادگستري در حوزه مأموريت و در حدود وظايف مطابق ماده 15 قانون آيين دادرسي كيفري مصوب 28/6/78 و مواد بعدي آن قانون.

-                        مساعدت و همكاري با عوامل انتظامي محل ماموريت در كشف جرائم ( در حوزه استحفاظي يگان).

-            اجراي تصميمات، آراء و احكام مراجع اداري و قضايي صادره در خصوص پرونده هاي مرتبط با تخلفات و جرائم در عرصه و اعيان منابع طبيعي.

-                        برقراري تعامل با مراجع نظامي، قضايي و ساير دستگاه‌ها به منظور اجراي بهينه وظايف و ماموريت‌هاي يگان با هماهنگي سازمان.

-            جمع آوري اطلاعات انتظامي توسط يگان و هماهنگي و همكاري متقابل با ناجا و حراست سازمان متبوع جهت جمع آوري اخبار و توليد اطلاعات مورد نياز در راستاي انجام بهينه وظايف آنها.

-            انجام اقدامات لازم براي حفاظت اماكن سازمان و نظارت و كنترل بر ورود و خروج اشياء و اموال سازمان بمنظور حصول اطمينان از برقراري حفاظت بر اساس دستورالعمل‌هاي صادره.

-             انجام ماموريت‌ها و وظايفي كه در شرايط غير عادي در امور امنيتي و انتظامي از سوي ناجا ابلاغ مي شود (در حوزه استحفاظي يگان).

-            تهيه و تدوين طرح توزيع تسليحات و تجهيزات انتظامي و مخابراتي برابر جداول مصوب سازماني و ارائه آن به ناجا جهت سير مراحل تصويب با هماهنگي واحدهاي ذيربط.

تبصره: يگان مجاز است جهت انجام وظايف خود با هماهنگي مدير كل منابع طبيعي استان پايگاه ويژه حفاظت از منابع طبيعي داير نمايد

برگرفته از کتاب جغرافیای روستایی ایران  نوشته دکتر مسعود مهدوی

 

 

منابع :

·                       رضوانی, علیاصغر. ۱۳۸۲.رابطه شهر و روستا (مطالعات شهری و منطقه ای)، تهران : ماکان.

·            ایزدی, حسن. ۱۳۸۳.روند تبدیل روستا به شهر در ایران، چالش ها، مزایا و معایب. مجموعه مقالات همایش ملی مسائل شهرسازی ایران. شیراز : دانشکده هنر و معماری دانشگاه شیراز. جلد ۱، ساخت کالبدی شهر.

·                       خانعلیزاده, مرتضی. ۱۳۸۸.مفهوم شهر و روستا . رودسر اشکور سفلی (روستای اینی). ۵آذر http://ieni.blogfa.com/.

·            شکوئی, حسین. ۱۳۸۳.دیدگاههای نو در جغرافیای شهری. چاپ هشتم. تهران : سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی(سمت).

·             (سازمان امور اراضی بخشنامه کتاب مجموعه قوانین و مقررات بخشنامه ها و دستورالعمل های اجرایی سازمان امور اراضی جلد اول سال 82، ص 567)




   آیات و روایات
   در مكتب امام
   سد طالقان
   سدهاي بزرگ ايران
   سيل
   جمعيت ايران
   سونامی
   گیاهان داروئی
   دارواش
   فرسایش
   درختکاری
   مرتع و مرتعداری
   عطر و اسانس گیاهان
   نانو تکنولوژی
   انرژی های نو
   انرژی هسته ای
   کودهای شیمیایی
   سم
   باران اسیدی
   باران مصنوعی
   ممیزی مراتع
   مصالح ساختمانی
   پیوند
   قوانین
   حقوق آب
   بازیافت 1
   بازیافت 2
   حفظ یا تغییر اراضی کاربری
   حریم و مرتع حریم روستایی
   تاسیسات ساختمان