پیوند

پیوند

پیوند

پیوند عبارتست از نشاندن قسمتی از یک گیاه بر روی گیاه دیگر و زندگی مشترک آنها.(معنی لغوی)

این بدین معنی است که طی آن قسمتی از یک گیاه را روی گیاه دیگر طوری قرار می دهند که آن دو پس از مدتی با یکدیگر جوش می خورند، به طوری که گیاه حاصل از اتحاد آنها می تواند به صورت یک گیاه مستقل به رشد و نمو خود ادامه دهد.

برخی از پژوهشگران پیوند زدن را فن خاصی می‌دانند که طی آن بخشی از یک گیاه با قسمتی از گیاه تعویض می‌شود تا با ایجاد تکیه گاه مناسب شرایط تغذیه و رشد گیاه جدید فراهم شود. برخی دیگر پیوند را انتقال بخشی از یک گیاه روی قسمتی از گیاه دیگر با هدف گیاه افزایی یا برای عادت دادن گیاه جدید به شرایط محیطی ویژه تعریف می‌کنند.
بخشی که قسمت بالایی گیاه را تشکیل می دهد به نام پیوندک و بخش پایینی را به اصطلاح ریشه یا پایه می نامند. پیوندک به اندامی گفته می شود که از درخت مادری و مورد نظر انتخاب نماییم ومعمولاً قسمت هوایی را تشکیل می دهد. پایه درختی است که در جای اصلی قرار گرفته و پیوندک را روی آن به طرق مختلف قرار می دهیم و رشد گیاه را شامل می‌شود. بدون تردید هر قدر این دو قسمت از نظر صفات ژنتیکی مشابه و از لحاظ گیاه شناسی دارای خویشاوندی نزدیکتری باشد به همان نسبت جوش خوردن بافتها در محل پیوند آسانتر و پایداری پیوند مطمئن‌تر است.

تاریخچه پیوند

فن پیوند زدن یا به عبارت دیگر هنر پیوند زدن منحصراً مربوط به عصر جدید و دوره کنونی نیست بلکه قدمتی طولانی دارد شواهد نشان می دهد که در حدود 4یا 5 قرن قبل از میلاد مسیح ، ازدیاد پاره ای از درختان از طریق پیوندصورت گرفته است مدارکی وجود دارد که پیوند در بین  چینی ها از هزار سال قبل میلاد  متداول بوده است . در زمان امپراطوری روم و همچنین یونان باستان نیز این فن مرسوم بوده است به طوری که در بین نوشته های ارسطو موضوع پیوند به چشم می خورد.

در طی قرون سیزدهم تا شانزدهم میلادی علاقه به پیوند زدن گیاهان قوت گرفت و موجب شد تا تعداد زیادی از گیاهان از کشورهای خارجی و زیستگاههای اصلی به اروپا منتقل شوند. ناگریز گیاهان وارداتی را با روش پیوندزنی افزایش داده و نگهداری کردند. با این حال در این مقطع زمانی اهل فن هنوز از انواع پیوندها اطلاعات کامل نداشتند.و همچنین چسب پیوند مناسبی را نمی شناختند و محل پیوند را با خاک رس و سرگین حیوانات می پوشاندند. در اواخر قرن هیجدهم ضمن آشنایی با نحوه جریان شیره گیاهی ، اعمال برخی از پیوندها مانند پیوند مجاورتی ممکن گردید. در همین راستا طرح پیوند سه گیاه با یکدیگر ارائه شد. با گذشت زمان و پیشرفت علوم باغبانی مسائل مربوط به جوش خوردن و اتحاد بافتهای پایه بطور جدی بررسی شد. در طی قرن نوزدهم انجام روشهای مختلف پیوند در گیاهان بررسی شد و شخصی به نام لیبرتی هید بیلی در کتاب "خزانه" که در سال 1981 انتشار یافت ، رو ش های پیوند و پیوند جوانه ای و پیوند شاخه را که در آن زمان به طور معمول در آمریکا و اروپا به کار میرفت شرح دادند. روش هایی که امروزه  به کار می روند با روش هایی که توسط بیلی شرح داده شده ،تفاوت چندانی ندارد.

اهداف پیوند

پیوند زدن درختان میوه اغلب با اهداف زیر صورت می گیرد:

  1. برای ازیاد : در گياهاني که نمي توان آنها را به طریق قلمه، خوابانیدن و تقسیم ریشه ازدياد نمود براي حفظ صفات ظاهری و باطنی يعني ژنتيکي کوپیوند از پيوند استفاده مي نمايد به عبارت ديگر پيوند کردن تغييري در خواص ظاهري و يا باطني پيوندک نمي دهد.

  2. برای جوان سازی : درختانی که اندام های هوایی انها از بين رفته و يا فرسوده شده اند ولي دارای قابلیت های بسیاری می را  مي توان به وسيله پيوند جوان کرد

  3. قوی کردن گیاه : درختانی که ریشه های آنها به علل مختلف(مقدار ريشه در آنها کم بوده و يا قادر به جذب شيره خام به اندازه کافي نمي باشند) قادر به استفاده کامل از مواد غذایی نیستند، با پیوند کردن شاخه ریشه دارای به تنه انها می توان به جذب مواد غذایی در انها کمک کرد.

  4. سازگاری با بستر : عمل پیوند برای برخی از گیاهان که به بعضی از مناطق و خاک ها سازگار نمی باشند و رشد محدودی دارند لازم بوده ، مانند درخت بادام که در اراضی مرطوب نمی توانند رشد و نمو یابد، بنابراین آن را بر روی پایه دیگری که  سازگاری فنی و تجاری دارد پیوند می نمایند، مانند پیوند بادام روی گوجه و يا رازقي را که در خاکهاي آهکي  نمو نمی یابد در اين صورت آن را روي ياس معمولي که قادربه رشد و نمو در خاک آهکي مي باشد پيوند مي کنند.

  5. ترمیم خسارت به تنه : در زمستان بعضی از جانوران جونده مانند خرگوش پوست درختان را می جوند و با این عمل موجب خشک شدن درخت می گردند ،لذا می توان درخت را با عمل پیوند از مرگ حتمی نجات داد .

  6. کنترل رشد رویشی و یا کوتاه کردن درختان : در درختاني که روي ريشه خود ضعيف و يا زيادتر از حد معمول و لازم قوي مي شوندباغبان با پيوند نمودن اين نوع درختان روي پايه مناسب ديگر قدرت و يا ضعف قسمت هوايي درخت مورد عمل را بنابر ميل خود تغيير مي دهد.مانند پيوند درخت گلابي روي پايه به.درخت به طبعاً کوتاه و تقريباً درختچه است و ريشه آن نيز کم و سطحي مي باشد.پيوند درخت گلابي روي درخت به از اين ضعف و کمي ريشه استفاده نموده کوتاه و کم رشد مي شود ولي در عوض داراي ميوه شيرين تر و کمي مرغوب تر مي گردد.

  7. پیوند زدن درختان نر روی درختان ماده برای ایجاد پلی نایزر : برای بعضی از درختان  که دو پایه هستند، مانند پسته، که پایه نر و ماده از یکدیگر مجزا بوده و در روی دو درخت جدا قرار داردند، به نحوي که اگر تمام درختان پسته در باغي به تنهايي از درخت نر يا ماده تشکيل شده باشند آن باغ هيچگاه بهره نخواهد دادبرای رفع این نقص می توان با پیوند یک شاخه یا جوانه نر روی پایه ماده ، هر ساله مقدار گرده کافی برای بارورکردن گل های ماده به وجود آورد تا بهره برداری و باردهی مرتب و منظم گردد.

  8. برای تسریع در عمل بهره برداری از محصول و بالا بردن  میزان بار دهی : درختان تکثیر شده از روش جنسی برای رسیدن به دوره بلوغ ، زمان نسبتاً طولانی لازم دارند که از 6تا 10 سال متغییر است. ولی در درختان پایه بذری پیوند شده زمان باردهی اقتصادی 4تا 7 سال به طول می کشد که تا حدود زیادی زمان انتظار برای باردهی کاهش می یابد. 

  9. برای تست رقمتیره های اصلاح شده : پیوند نقش به سزایی در رسیدن سریع به جواب دارد. 

  10. افزایش باردهی : با رعایت سازگاری زپیوند و پایه می توان افزایش محصول را باعث شد.

  11. برای جلوگیری از نا مرغوبی میوه : معمولاً تکثير مکرر گياهي در مدت طولاني با بذر توانایی گياه را از بين برده و محصول نامرغوبي جايگزين ميوه يا گل مرغوب آن مي گردد و اين خاصيت در اصطلاح علمي انحطاط يا دژنرسانس نام دارد .

  12. کاهش پاجوش دهی : بعضي از درختان توليد پاجوش فراوان مي کنند. پاجوش زياد باعث ضعف درخت مي شود و قطع و بر طرف کردن آنها نيز دشوار و مستلزم مراقبت دائمي و هزينه مي باشد.مانند انواع ياس درختي و پاره اي از گل هاي سرخ و نسترن براي رفع اين زحمت اغلب گل يا ميوه مطلوب را روي پايه اي که طبيعتاً پاجوش نمي دهد پيوند مي نمايند.

  13. اغلب مشاهده مي شود که درختي با دارا بودن تمام شرايط لازم براي ميوه دادن مانند سن بلوغ قدرت کافي و عدم شاخ و برگ زياد معهذا ميوه نمي دهد،علت اين امر هنوز کاملا روشن نيست ولي تجربه نشان داده است که هر گاه چند جوانه از درخت همجنس روي يکي از شاخه هاي آن پيوند کنند درخت مورد عمل در سالهاي بعد مرتباً ميوه خواهد داد.

  14. تربیت دلخواه : برای بدست آوردن شکل های ویژهای از رشد ، می توان از پیوند استفاده کرد. مثلاً برای تولید گل سرخ پا بلند و توت و بید مجنون به فرم های مورد نظر، روی آن رقم مورد نظر را پیوند می زنند. یا کاکتوسها را برای بدست آوردن شکل های غیر معمول و زیبا روی هم پیوند می زنند.

پایه

اندامی را که پیوندک بر روی آن قرار می گیرد اصطلاحاً پایه یا ریشه می گویند. پایه ها یی که برای پیوند به کار برده می شوند معمولاً بر حسب نوع پیوند وسن آن و محل اخذ پیوندک، پایه های خشبی(چوبی) و یا علفی هستند . این نکته را بایستی توجه نمود که ناحیه پوست ، زنده و فعال باشد. اهمیت پایه در کیفیت پیوند و چگونگی آن و همچنین مقاوم و یا حساس بودن به عوامل بیماری زا همیشه مورد توجه متخصصین این فن بوده است.

به طور کلی پایه ها رامی توان به دو گروه تقسیم نمود:

  • پایه های بذری

  • پایه های کلونی

پایه های بذری

پایه های بذری عبارت از پایه هایی است که به طریقه جنسی به دست می آیند .

در انتخاب بذر برای پایه نکات زیر باید رعایت گردد:

  1. برای تهیه بذر یکنواخت و یکسان .

  2. رعایت فاصله کشت یکسان برای تولید گیاهان یکسان

با توجه به نکات فوق ، می توان از تغییرات زیاد جلوگیری کرد وچنانچه  تغییراتی مشاهده شود مربوط به تغییرات آب و هوایی و خصوصیات خاک خواهد بود.

پایه های کلونی

امروزه در علم باغبانی استفاده از پایه های کلونی بسیار مورد توجه است. این پایه ها از راه تکثیر غیر جنسی (خوابیدن قلمه های ریشه دار) ازیاد می یابند . هر یک از پایه ها از نظر وراثتی با دیگر گیاهان مشابه بوده می باشند. پایه های کلونی از نظر  تولید گیاهان یکسان و یکنواخت ،حفظ برخی از صفات مفید، مقاومت به بیماری و رشد و نمو مورد توجه هستند (اقتصادی نمودن تولید)

در تهیه پایه به روش کلونی ، رعایت برخی از مسائل زیرالزامی است :

  1. پایه ها عاری از ویروس باشند .

  2. پایه های رویشی برای مناطق مختلف تست رقم شوند.

  3. پایه های رویشی نیاز به تکنیک های فنی دقیق دارند که بایستی آموزش همگانی لازم به باغداران داده شود.

میان پایه (پیوند واسطه ای )

میان پایه عبارتست از اندامی  که بین دو قسمت پایه و پیوندک قرار داده می شود. میان پایه برای منظورهای مختلفی به کار برده می شود ،مانند: پیشگیری از ناسازگاری بین پایه و پیوندک و استفاده از تنه مقاوم به سرما یا استفاده از مزایای خواص کنترل کننده رشد آن.

دو پیوندی

بیش از دو گیاه را می توان به طور عمودی با هم ترکیب کرد. همچنین به وسیله پیوند، می توان قسمت سومی را نیز بین پایه و پیوندک قرار داد که میان پایه نامیده می شود . در ازیاد نباتات دلیل های متعددی برای استفاده از دو پیوندی وجود دارد :

  1. به کاربری میان پایه ،از بین بردن برخی از انواع نا سازگار را ممکن می سازد.

  2. میان پایه ممکن است که خصوصیات ویژهای داشته باشد (مثلاًمقاومت در برابری بیماری یا سرما ) که این ویژگی در پایه یا پیوندک دیده نمی شود.این امر، کاربرد میان پایه را به عنوان پیکره اصلی درخت ارزشمند می سازد .

  3. به هنگامی که ویژگیهای میان پایه شدیداً مورد توجه قرار می گیرد ، ممکن است پیوندکی مشخص برای مقاومت در برابر بیماری لازم باشد.

  4. میان پایه ممکن است تأثیر خاصی  بر روی رشد درخت پیوندی داشته باشد .

پیوند از نظر فیزیولوژیکی و بیولوژی

پیوند زدن که در حقیقت عبارت از زخم کردن وانتقال اندامی از یک گیاه بروی گیاه دیگر و مجبور کردن دو نبات مختلف به زندگانی با یکدیگر است، تغییرات فیزیولوژیکی و بیولوژیکی مخصوصی در گیاه پیوندی جدید به وجود می آورد.

جوش خوردن پیوندک و پایه

برای اینکه قسمت های مختلف دو گیاه بتواند با یکدیگر زندگانی کرده و تولید نهال جدید کند و بهره کافی دهد باید اتصال این دو قسمت با یکدیگر کامل باشد یعنی باهم جوش خورده ویکی شوند.این موضوع ممکن نیست مگر آنکه پایه و پیوندک با یکدیگر نمو نموده و سلولهای محل اتصال با یکدیگر شروع به فعالیت کرده نسج جوانی به وجود آورد.برای حصول این مقصود، باید دو لایه زاینده پایه و پیوندک با یکدیگر منطبق شده به یکدیگر بچسبند . که اگر شرایط حرارت و رطوبت مناسب باشد ،موجب فعالیت و رشد سلول ها می گردد.
در نباتات علفی تقریباً تمام سلولهای پایه و پیوندک نمو کرده یک نوع بافت پارانشیمی تولید می کند که محل اتصال بین پایه و پیوندک را پر می نماید.در نباتات خشبی این عمل تقریباً فقط بوسیله سلولهای لایه زاینده انجام می گیرد. این بافت را بافت کالوسی می نامند. پس از آنکه فضای بین پایه و پیوند به وسیله این بافت  پر شد یک طبقه از سلولهای آن تبدیل به لایه  زاینده شده و شبیه پلی رابط بین طبقه زاینده پایه و این طبقه در پیوندک می شود که من بعد مانند کامبیوم معمولی درخت در داخل تولید آوندهای چوبی نموده و در خارج تشکیل آوندهای آبکشی می دهد و بدین طریق موجب اتصال و یکسره شدن آوندهای پایه و پیونک به یکدیگر می گردد. این خود لازمه گرفتن یا جوش خوردن یک  پیوند موفقیت آمیز است. ولی باید توجه داشت که قطعه ای که به عنوان پیوندک به کار گرفته شده هنگامی  ، می تواند به رشد خود ادامه دهد که سیستم هدایت شیره و مواد غذایی بین دو بافت آوند های چوبی و آبکش تأمین گردد. علاوه بر این پیوندک باید دارای مریستم فعال باشد، یعنی دارای جوانه ای که بتوتند شاخه جدیدی را تولید نموده و بتدریج عمل فتو سنتز را انجام دهد و به ریشه و سایر اندام ها غذا برساند.

عوامل مؤثر در جوش خوردن و التیام محل پیوند

جوش خوردن پایه و پیوندک و التیام محل پیوند  تابع دقت در عمل قرار دادن پیوندک روی پایه می باشد ، یعنی دو طبقه زاینده باید حتماً با یکدیگر تماس حاصل کنند ولی برای منظور مورد بحث یعنی جوش خوردن دو قسمت با یکدیگر این شرط کافی نیست زیرا علاوه بر لزوم تطبیق دو طبقه زاینده طبیعت دو گیاه مورد عمل نیز باید با یکدیگراز نظر ژنتیکی تجانس و قرابتی نیز داشته باشند.تا عمر درخت پیوندی زیاد شده و بهره کافی دهد.

در پاره ای از موارد که عمل جوش خوردن مأیوس کننده است . عوامل مختلفی  دخالت دارند از جمله :

  1.  نا سازگاری :

عوامل نا سازگاری در عمل پیوند بین گیاهان هم خانواده و بعضی از گیاهان به طور کامل شناخته نشده اند ، گاهی در مراحل اولیه، تشکیل اتحاد رضایت بخشی را نشان می دهند ولی در طول زمان از بین میروند.

در پاره ای از گیاهان، بدون انکه ناسازگاری وجود داشته باشد، عمل پیوند بسیار مشکل است، مانند بلوط وراش که محل پیوند به سختی جوش خورده و التیام می یابد، ولی هنگامی که التیام کامل شد به خوبی رشد می نمایند.

در پاره ای از نباتات مشاهده می شود که دو نوع گیاه مختلف مانند درخت گلابی و درخت به کاملاً با یکدیگر جوش خورده تولید درختی پر بهره و نسبتاً قوی می نماید. در بعضی از درختان دیگر حتی افراد یک جنس را که ژانر می نامند نمی توان با یکدیگر پیوند نمود مثلاً سیب و گلابی که هر دو از یک جنس ولی جور مختلف می باشند اغلب با یکدیگر جوش نمی خورند و اگر هم اتفاقی پایه و پیوندک با یکدیگر جوش خورد عمر درخت پیوندی خیلی کوتاه می باشد و از نظر اقتصادی کم بهره خواهد بود.این قرابت و تجانس بافت  که امری است طبیعی گاهی به اندازه کار پیوند زدن را مشکل می کند که پاره ای از درخت های سیب که بافت متفاوت دارند را نمی توان با یکدیگر پیوند نمود.

 موضوع تجانس بین پایه و پیوند که از مسائل مهم پیوند زدن و یکی از شرایط لازم موفقیت در عمل پیوند می باشد کاملاً تجربی است .یعنی فقط عمل و ازمایش نشان می دهد که چه نوع گیاهی یانبات دیگر قابل پیوند کردن است.
در قاعده عمومی و بطور کلی می توان گفت که گونه های مختلف یک جنس با یکدیگر قابل پیوند کردن می باشد.موفقیت در پیوند دو جنس مختلف مشکل و به طور استثناء حاصل می شود ودر چنین مواقع درخت پیوندی ضعیف و یا کم عمر است و پیوند  خانواده مختلف با یکدیگر غیر ممکن است.در بعضی از موارد در علم باغبانی از تلاقی جنس های مختلف پایه های سازگار و تجاری به دست می آوریم.

  1. شرایط محیطی :

  • حرارت : حرارت اثر بسیار حساسی در روی تشکیل بافت کالوس دارد یعنی برای موفقیت در عمل پیوند و جوش خوردن باید پیوند در دمای مناسب   قرار گیرد. بررسی های عملی در کالفرنیا بر روی درخت گردو انجام شده چنین نشان می دهد که اگر محل پیوند را با ماده سفید رنگی بپوشانند ، بع علت انعکاس انرژی تابشی خورشیدو جلوگیری از افزایش دما در محل پیوند گردد و محل پیوند سریعتر التیام می یابد. همچنین با آزمایشات دیگر مشخص شده است که اگر پیوندک در جهت شمال و شرق پایه قرار گیرد بهتراز استقرار در جهت جنوب و غرب است. شاید این مربوط به کاهش حرارت و وجود سایه بیشتر است.

  • رطوبت : سلول های پارانشیمی تشکیل دهنده بافت کالوسی دارای دیواره نازک و شکننده هستند و به طور کلی تحمل خشکی را نداشته و در خشکی از بین می روند . بنابراین درجه خشک شدن سلولها با کاهش رطوبت هوا افزایش می یابد. از این رو برخی از متخصصین توصیه می کنند، وجود رطوبت نسبی در حدود صد در صد(100%) برای پیوند و تشکیل بافت کالوس در بعضی از گونه ها بسیار مفید خواهد بود .

  • اکسیژن : تقسم سلو لها و رشد آنها توأم با افزایش تنفس بوده و در این حالت، اکسیژن مورد نیاز است. برحسب طبیعت گیاهان، مقدار نیاز به اکسیژن در هنگام پیوند در آنها متفاوت است. بنابراین ، کمبود اکسیژن می تواند یک عامل محدود کننده  در تشکیل کالوس باشد.

  • نور : وجود نور در تشکیل کالوس عامل محدود کننده است . به عنوان مثال تشکیل کالوس در پیوند گیلاس سیاه ، در تاریکی بیشتر از تشکیا آن در روشنایی است. به طور کلی اثر نور در تشکیل کالوس نیز مانند سایر عوامل بسته به گیاهان مختلف متفاوت است.

  1. فعالیت رشد پایه :

هنگامی که گیاهان پایه ف از نظر فیزیولوژیکی بیش از حد فعالند ( یعنی دارای فشار ریشه ای و تراوش شیره یاخته ای زیادتر از حد هستند) یا کمتر از از حد فعالیت دارند ( فعالیت ریشه کم و کند می باشد ) ، می بایستی بعضی از انواع پیوند جانبی ، که در آنها قسمت بالایی پایه در ابتدا برداشته نمی شود، به کار رود. در حالتی که که پایه بیش از حد فعال یا فعالیت کمی دارد، اجرای یکی از چند شکل سرشاخه کاری که  در انها   قسمت بالای پایه در موقع پیوند کاملاً برداشته می شود، احتمالاً موفقیت آمیز خواهد بود.

  1. شیوه های ازیاد :

شیوه هایی که در پیوند به کار می روند، گاهی به اندازه ای ضعیف است کع پس از اجرا، لایه زاینده پایه و پیوندک به طور کامل در تماس با یکدیگر قرار نگرفته و فقط جوش خوردن در ناحیه تماس صورت می گیرد و این خود ممکن است رشد اولیه پیوندک را منجر شود ولی پس ازشروع رشد رویشی و شروع تنفس و فتوسنتز ، پیوندک به علت عدم  حرکت کافی آب از طرق آوندهای محدود از بین می رود. از دیگر خطاهای  شیوه پیوند می توان به کم یا دیر چسب زدن، برش نا صاف، بکارگیری پیوندک آب از دست دادهو عدم رعایت زمان مناسب پیوند و... نام برد که هرکدام خود سهم بسزایی در عدم موفقیت جوش خوردن و عمل پیوند دارند.

  1. آلودگی ویروسی، آفات و امراض :

به کار بردن مواد ازیادی آلوده به به ویروس در خزانه کاری ها، ممکن است باعث کاهش جوانه های سالم مورد استفاده در پیوند و همچنین قدرت رشد گیاهان حاصله شود. به عنوان مثال به کار گیری جوانه های عاری از ویشه( نوعی ویروس) در ازیاد درختان هسته دار موجب افزایش چوب ها یسالم در مقابل چوب های آلوده می گردد.گاهی باکتری های گیاهی و قارچ از محل زخمی که برای پیوند ایجاد شده است، وارد می شوند. برای مثال، معلوم شده است که علت عدم موفقیت در پیوند رقمی از زغال اخته بر روی زغال اخته معمولی به عنوان پایه، وجود نوعی قارچ موسوم به (  Thielavioides Chalaropsis)  بوده است. کنترل شیمیایی این قارچ، به جوش خوردن محل پیوند کمک می کند.

  1. تأثیر هورمون های رشد در ارتباط با جوش خوردن محل پیوند :

پژوهش های انجام شده بر روی موادی همچون استفاده از ترکیبات اکسین نشان می دهد که  در استفاده از این مواد در عمل پیوند احتمال می رود این مواد  در تحریک تولید کالوس و جوش خوردن محل پیوند نقش دارد.

  1. قطبیت در پیوند :

در عمل پیوند، برای التیام موفقیت آمیز، قطبیت لازم وضروری است و باید با دقت انجام گیرد . یعنی قاعده کلی در پیوند دو قطعه از ساقه به یکدیگر این است که انتهای تحتانی پیوندک حتماً در منتهی الیه فوقانی پایه قرار گیرد. اما در پیوند ساقه بر روی ریشه ، نزدیکترین منتهی الیه ساقه باید به نزدیکترین منتهی الیه ریشه پیوند داده شود. البته موارد استثنا وجود دارد.

  1. محدوده پیوند :

در نباتات دو لپهای بازدانه (آنژیوسپرم) و نهاندانه (ژیمنوسپرم)و گیاهانی که میوه مخروطی دارند  اگر مانع تجانس پایه و پیوندک در بین نباشد جوش خوردن دو قسمت درخت پیوندی حتمی است زیرا پایه و پیوندک دارای سیستم بافت زاینده پیوسته بوده که مابین بافت آوند چوبی و وابکشی قرار دارد. ولی در نباتات یک لپه(آنژیوسپرم) این امر(عمل پیوند) غیر ممکن است و اگر هم پایه با پیوندک جوش بخورد دوام آن حداکثر یک سال خواهد بود.( بنابر تجربیات شوبرت در کتاب مولیش) علت عدم موفقیت درپیوند کردن نباتات یک لپه مانند درخت خرما ، فقدان ساختمان ثانوی و عدم وجود طبقه زاینده اوندی  متصل به هم می باشد.البته موفقیت هایی در گرفتن پیوند ساقه برخی از تک لپه ای ها مشاهده شده که در این مورد از خاصیت مریستمی نسوج انترکالر(رشد بین سلولی) استفاده شده است.

اثر متقابل پیوندک و پایه روی یکدیگر و نتایج آن

عده ای از دانشمندان ( من جمله مولیش) معتقد هستند که پایه و پیوندک در یکدیگر تاثیر ندارند زیرا هیچ یک از تغییرات حاصله ارثی نیست و با بذر قابل تکثیر و تولید مجدد نمی باشد.دسته ای دیگر مانند دانیل و بوف عقیده دارند که تاثیر متقابل دو قسمتی که با یکدیگر زندگانی می کنند زیاد است و این تغییرات ارثی می باشد و حتی ممکن است منجر به ایجاد گونه جدیدی بشود مانند بذری که از پیوند کلم معمولی روی ریشه شلغم به دست می آید.

  1. در پاره ای از درختان رنگ میوه و یا رنگ برگ و گل در اثر انتخاب پیوند مناسب تغییر می کند مثلاً اگر یک گوجه فرنگی را که دارای برگهای قرمز رنگ است روی گوجه آمریکایی پیوند کنند رنگ برگ آن تیره تر می شود تا آنکه همان گونه را روی گوجه معمولی پیوند بزنند.

  2.  نتیجه دیگر اثر متقابل پایه و پیوندک مقاومت بیشتر درخت پیوندی به بیماریها و سرمای زیاد می باشد.

  3.  یکی دیگر از تاثیرات پیوند کردن درختی کم شدن عمر بعضی از درختان پیوندی است.هر گاه پسته معمولی را روی درختی از گونه خود و یا از گونه آتلانتیکا پیوند کنند درخت پیوندی در حدود دویست سال عمر می کند ولی درخت پسته ای که در آن پیوندک پسته معمولی و پایه درخت بنه با چاتلانقوش باشد بیش از 60 یال عمر نمی کند.

فصل پیوند

بنابر آنچه بیان شد موقع پیوند زدن زمانی است که گیاه در دوره فعالیت یعنی شیره نباتی در جریان باشد.بنابراین از نظر علمی در هر موقع از سال به استثنای موقعی که گیاه در دوره استراحت به سر می برد و شیره نباتی راکد گردیده می توان عمل پیوند را انجام داد.
این نظریه در عمل به اشکالاتی بر می خورد که عملا موقع پیوند زدن را محدود می کند.

  1. مقدار زیاد شیره نباتی مانع ایجاد تماس بین پیوندک و پایه در ناحیه طبقه مولده و جوش خوردن آنها با یکدیگر می شود و به اصطلاح باغبانان پیوندک در شیره نباتی مایع مانع ایجاد تماس بین پیوندک و پایه در ناحیه طبقه مولده و جوش خوردن آنها با یکدیگر می شود و به اصطلاح باغبانان پیوندک در شیره نباتی خفه می گردد.

  2.  حرارت زیاد باعث تبخیر فوق العاده پیوندک شده و قبل از آنکه سلولهای طبقه مولده یکی شوند و شیره نباتی کافی به پیوندک برسد، گرما پیوندک را خشک نموده از بین می برد.

سرمای زمستان و یخبندان و بطور کلی حرارت کمتر از 10 درجه در هوای اطراف پیوندک نیز مانع فعالیت سلولهای نامبرده گردیده جوش خوردن پیوند را غیر ممکن می سازد.
بنابر آنچه گفته شد عملاً در دو فصل بطور حتم می توان گیاهان را پیوند کرد .یکی در فصل بهارپس از بیدار شدن پایه و قبل از انکه شدت جریان شیره نباتی زیاد شود و یا انکه سرمای اول بهار مانع فعالیت سلولهای قسمت هوایی گیاه گردد و دیگری در اواخر تابستان و یا اوایل پائیز (بنا بر نوع درخت ) که جریان شیره نباتی تا اندازه ای کند شده و سرمای زمستان هنوز فرا نرسیده است. بدیهی است که هر گاه ممکن شود با وسایل مناسبی از اثر سوء گرمای تابستان جلوگیری به عمل آید و یا آنکه گرمای هوای محل اجازه دهد می توان درفصل نامبرده نیزعمل پیوند را انجام داد.البته با نوع پیوند می توان تا حدودی بر محدودیت های زمانی پیوند غلبه کرد.

وسائل پیوند زنی

در عمل پیوند، همانند تمامی کارهای باغبانی ، به وسائل و امکانات خاصی نیاز داریم تا پیوندک در جای مورد نظر استقرار یافته و عملیات به طور صحیح انجام گیرد. این ابزار عبارتند از:

  1. اره : این وسیله دارای انواع مختلف با اندازه های متفاوت است و هر یک از انها به منظور خاصی در قطع شاخه ها و پیوند به کار گرفته می شود . به طور کلی در بعضی از آنها تیغه کاملاً  ثابت در روی دسته یا پایه قرار دارد و در نمونه های دیگر تیغه غیر ثابت و قابل تعویض است.

  1. داسک: شبیه به چاقوی خمیده ای است که تیغه فولادی آن به دسته چوبی متصل شده است . داسک در انواع مختلف ساخته می شود که برخی از آنها دارای تیغه ای تیز و نوکی کاملاًباریک   و در انواع دیگر ضخامت تیغه بر حسب نوع کاربرد متفاوت است . داسک در برداشت پوست و زخم و ایجاد شکافهای کم عمق مورد استفاده قرار می گیرد. نمونه دیگری نیز هست که هم شکاف ایجاد می نماید و هم از قسمت دیگر آن در باز کردن شکاف برای استقرار پیوندک استفاده می شود .

  1. قیچی باغبانی : این قیچی برای قطع سرساخه ها و کار های ضروری به کار می رود و معمولاً به اندازه ها واشکال مختلف ساخته می شود. برخی از انها دارای دسته بلندی است که با آن می توان سرشاخه ها ر ا قطع کرد. ولی در هر حال یک تیغه ان باید باریک و کاملاً تیز باشد.

 

  1. چاقوی پیوند زنی : چاقوی پیوند زنی به اشکال و اندازه های مختلف ساخته شده که تیغه آن از فولاد بوده و لبه آن بایستی کاملاً تیز و صیقلی باشد . معمولاً برای پاره ای از انواع پیوند از چاقوی خاصی استفاده می شود .

  1. تخماق باغبانی : تخماق باغبانی وسیله ای است چوبی که در زدن ضربه برای ایجاد شکاف کاربرد دارد و به اشکال یک طرفه ساده و یا چکش مانند ساخته می شود .

  1.  ریسمان :در عمل پیوند زنی پس از اجرای عملیات پیوند ، از ریسمان برای حفاظت و نگهداری محل پیوند به منظور اتصال کامل به یکدیگر و عدم ایجاد فاصله استفاده می شود .

 ریسمانی که در پیوند زدن به کار می رود باید دارای شرایط زیر باشد :

  1. در مقابل آفتاب و رطوبت زود نپوسد.

  2. ریسمان باید به اندازه کافی قابل کشش باشد تا مانع نمو قطری پایه در محل پیوند نگرددزیرا اگر ریسمان فاقد این خاصیت باشد پیوندک از بالای محل پیوند نمو زیاد نموده و متورم می گردد در صورتی که پایه در آن نقطه نازک و ضعیف می ماند و این امر ممکن است در آتیه باعث سستی درخت پیوندی گردیده و در اثر جزیی حادثه و یا وزش باد نسبتاً شدیدی قسمت پیوندی درخت از پایه جدا شود.

  3. ریسمانی که برای بستن به کار می رود نباید در اثر رطوبت کوتاه شود و یا به اصطلاح معروف « آب برود» زیرا در این صورت ریسمان کوتاه شده به پایه و پیوندک فشار وارد آورده مانع نمو و رشد قطری شاخه می گردد.در عین حال رطوبت و حرارت نباید موجب طویل شدن ریسمان گردد چه در این جالت ریسمان از دو شاخه باز شده و نتیجه مطلوب ازبستن پیوندک و پایه حاصل نمی شود.هر اندازه درخت قوی و ضخیم تر است ریسمان نیز باید کلفت تر و محکم تر باشد.

  4.  ریسمان باید به اندازه کافی محکم باشد تا در اثر قطور شدن شاخه ریسمان قبل از موقع مناسب پاره نشود.

انواع ریسمان

ریسمانهای مختلفی که برای بستن پیوندک به کار برده می شود عبارت است از : ریسمان پشمی پنبه ای علفی و یا پوست پاره ای از درختان مانند پوست درخت بید و غیره.
برای بستن انواع پیوند های نازک و متوسط ریسمان پشمی وسیله خوبی است .رطوبت در این نوع ریسمانها تاثیر ندارد.مخصوصا اگر در موقع تهیه آنها شم مورد استفاده را مدتی در روغن گذارده باشند.قوه کشش پشم نیز به اندازه کافی می باشد.
در ریسمان پنبه ای نیز تغییرات جوی مخصوصا رطوبت تاثیر نداردولی قوه کشش آن کم است و در بستن درختان سریع الرشد مانع نمو قطری محل پیوند می شود .ریسمان پنبه ای بیشتر برای بستن درختان ضخیم و آنهایی که نمو و رشد قطری کمی دارند مورد استفاده قرار می گیرد.
 

  1. ماشین ههای مخصوص پیوند زنی : امروزه برای سرعت بخشیدن به  عملیات پیوند زنی و بالا بردن در صد موفقیت و یکنواختی ، از ماشین های مخصوصی استفاده می شود . ولی کاربرد این ماشین ها تقریباً محدود به اجرای چند نوع پیوند می باشد.

  1. چسب پیوند : همانطوری که در هر گونه  عملیات حراحی ، پانسمان و ضد عفونی محل زخم ضروری است ، در پیوند نیز برای جلوگیری از نفوذ انواع عوامل بیماریزا ، لازم است محل بریدگی یا زخم توسط ترکیبات خاصی پوشیده شود تا محل زخم برای مدت زمانی که پیوندک با پایه جوش نخورده است حفاظت نماید. در هر حال نهال های پیوند شده در محل پیوند به گرمای زیاد و رطوبت حساس هستند و باید به هر نحوی که ممکن است این زخم ها و منافذ را مسدود نمود . ماده ای را که برای این امر مورد استفاده قرار می گیرد چسپ پیوند می نامند.

طبیعت و خواص چسب

چسبی که در عمل پیوند زنی به کار می رود بایستی دارای خصوصیات زیر باشد که ان را طبیعت یا خواص چسب می نامند .

  1. در مقابل گرما و تابش مستقیم خورشید مقاوم بوده و آب نشود . زیرا در این صورت جوانه هایی که زیر محل پیوند قرار گرفته است ، در اثر ذوب چسب پوشیده شده و از فعالیت و نمو باز می ماند.
    در مقابل تغییرات درجه حرارت ثابت بوده و ترک خوردگی و احتمالاً نفوذ پذیری نداشته باشد.

  2. در حین اجرای عملیات بتوان آن را به راحتی حرارت داد تا نرم شود  و روی شکافها را بپوشاند.

  3. نسبت به آب و هوا غیر قابل نفوذ باشد

  4. موادی که در ترکیب چسب به کار برده می شود نبایستی برای سلامتی نهال مضر باشد، یعنی پوست درخت را نسوزاند و سلولهای جوان را نکشد.
    امروزه چسب پیوند به صورت ترکیبات استاندارد تجاری تهیه شده و در جعبه های مخصوص به بازار عرضه شده است . گاهی همراه این چسب آماده ، مواد ضد عفونی کننده نیز وجودد دارد . اما در موارد بسیاری مشاهده می شود که چسب آماده را به راحتی نمی توان در اختیار علاقمندان قرار داد. بنابراین لازم است با غبانان خود چسب مورد نیاز را تهیه نمایند . ترکیبات اصلی چسب عبارت است از صمغ، سقز، قیر، زفت،موم؛ روغن کتان، پارافین، دوده، گل اخرا، الکل و تربانتین و ...

بعضی از چسب ها را به هنگام استفاده بایستی گرم کرده تا نرم و قابل استفاده گردد. و این نوع چسب به نام چسب گرم است . پاره ای دیگر نیاز به گرم کردن نداشته ولی در هر بار مصرف باید به مقداری الکل یا تربانتین اضافه شود و این نوع چسب را اصطلاحاً چسب سرد می نامند .

طرز مصرف چسب پیوند

در موقع مصرف بایستی نکات زیر مورد توجه قرار داد:

  1. کلیه زخمهای درخت و محل پیوند را باید فوراً پس از انجام عمل پیوند با چسب پوشانید.

  2. از چسب به حد اشباع استفاده شود .تا از نفوذ آب و هوا زیر پوست گیاه به حداکثر و به طور موثری جلوگیری به عمل آید

  3. اگر در اتنهای پیوندک بریدگی وجود داشته باشد ، باید آن را با چسب پیوند پوشانید.

  4. درجه حرارت چسب پیوند باید به اندازه ای باشد که انگشت بتواند گرمای آن را تحمل کند. در غیر این صورت گرمای زیاد چسب باعث کشتن سلولهای زنده طبقه مولده و تمام سلول های نبات که با چسب تماس دارد ، می گردد.

چسب پیوند از مخلوط کردن اجسام مختلف که هر کدام دارای چند یا یکی از خواص نامبرده می باشد به دست می آید و این اجسام عبارت است از : صمغ سقز قیر- زفت موم پیه- روغن کتان پارافین دوده گل افرا و در بعضی موارد الکل و تربانتین .در عمل تعداد معینی از اجسام نامبرده را به نسبت معین با یکدیگر مخلوط نموده مورد استفاده قرار می دهند.

ترکیب و تهیه چند نوع چسب

مخلوط اول : زفت 300 گرم رزین 100 گرم موم 50 گرم پیه 25 گرم گل افرا 25 گرم.
کلیه مواد نامبرده به غیر از گل افرا را بعد ازخرد کردن باهم ذوب نموده پس از ان گل افرا را اضافه می کنند.بعد از آنکه در اثر بهم زدن ملوط یکنواختی تهیه شد ، ان را در آب سرد ریخته آنقدر مالش می دهند تا یک جسم کروی و سفتی به دست اید.
مخلوط دوم: رزین 250 گرم زفت 750 گرم پیه 250 گرم و گل افرا 500 گرم .رزین و زفت از طرفی و پیه از طرف دیگر علیحده ذوب و بعداً مخلوط شده به مجموع مواد مذاب نامبرده گل افرا را اضافه می کنند.
مخلوط سوم : رزین 5 قسمت زفت 3 قسمت پیه 1 قسمت گل افرا 2 قسمت.
دو جسم اول و پیه را جداگانه ذوب نموده باهم مخلوط می کنند و بعد گل افرا را اضافه می نمایند.
مخلوط چهارم : موم 2 قسمت صمغ (رزین ) 4 قسمت پیه 1 قسمت.
مخلوط پنجم : موم 400 گرم پیه 150 گرم سقز 100 گرم.
مخلوط ششم : موم 5 قسمت صمغ (رزین ) 16 قسمت -روغن کتان 1 قسمت دوده یا افرا 2 قسمت.
به طوریکه ملاحظه می شود انواع چسب و طرز تهیه آن متفاوت استو هر باغبان باید مطابق آب و هوای منطقه خود با مواد نامبرده چسب مناسبی تهیه کند.

چسب سرد

مخلوط اول : رزین 1000 گرم موم 500 گرم الکل 180 سانتی متر مکعب
مخلوط دوم: زفت 5000 گرم گچ نرم 1200 گرم اکل صنعتی 900 گرم - تربانتین 600 گرم موم 100 گرم.
زفت و موم را جداگانه ذوب نموده مخلوط می کنند سپس الکل و تربانتین را با هم در مخلوط بالا ریخته مدتی هم می زنند بعد گچ را به تدریج اضافه می کنند و آنقر هم می زنند تا محلول یک دستی به دست آید.این چسب مانند کلیه چسب های سرد باید پس از سرد شدن مورد استفاده قرار گیرد.
مخلوط سوم : زفت 1100 گرم پیه 500 گرم موم 250 گرم الکل صنعتی 250 گرم.
برای نگهداری چسب سرد باید مقدار کمی از آن را در جعبه فلزی که در آن کاملاً بسته شود و هیچ منفذی برای تبخیر الکل یا تربانتین نداشته باشد قرار دهند.

انواع پیوند

پایه و پیوندک بایستی هر کدام دارای خواص و صفات مشخص باشند تا عمل پیوند زدن ممکن گشته و از نظر اقتصادی مقرون به صرفه با شد . در هر حال پایه بایستی دارای شرایط زیر باشد :

  1. مقاوم بودن به سرما : این موضوع در نواحی گرمسیر و یا نقاطی که دارای آب و هوای معتدل می باشند چندان دارای اهمیت نیست ولی در مناطق سردسیر برای دوام درخت پیوندی و برداشت بهره کافی باید پایه هایی انتخاب نمود که در مقابل سرمای سردترین زمستان محل مقاومت کند و مخصوصاً این نکته را باید در نظر گرفت که مقاوت پایه به این عمل باید بیشتر از مقاومت پیوندک باشد زیرا،اگر پایه به سرما حساس باشد در سالهای خیلی سرد و فوق العاده درخت پیوندی به کلی از ریشه خشک می شود در صورتی که اگر مقاومت آن زیادتر شد.در چنین سالی هر وقت پیوندک در اثر سرما ازبین رفت می توان ازریشه قوی یا زیاد پایه که در مقابل سرما استقامت کرده استفاده نموده مجدداً آن را پیوند کرد.در این صورت نمو پیوندک سریع بوده زودتر از درختی که پایه آن جوان و ضعیف است میوه خواهد داد.البته در علم نوین باغبانی پیوندک ها و پایه ها از مناطق مختلف قبل از مرحله امید بخشیتست می شوند تا مانع خسارت های سنگین به باغداران گردد.

  2. آسان و کم هزینه بودن ازیاد پایه و همچنین تا جایی که ممکن است باید پایه را بوسیله غیرجنسی ازدیاد کرد زیرا فقط در این صورت است که پایه ها یکنواخت همسان بوده و با در نظر گرفتن اثر متقابل پایه و پیوندک در یکدیگر باغ یکنواخت به دست می آید و بهره برداری از آن آسانتر و کم هزینه تر می شود.

  3. مقاوم بودن به انواع بیماری ها .

  4. آسان انجام دادن عمل پیوند از نظر خصوصیات پوست: پوست بعضی از درختان به سختی از چوب جدا می شود  و در پاره ای دیگر درختان ، پوست خیلی نازک بوده و جدا کردن آن از چوب غیر ممکن است.

  5. انتخاب پایه از درختان دارای ریشه سطحی و قوی: این نوع درختان نسبت به گیاهان دارای ریشه عمودی و ضعیف، به علت جابه جایی آسان و موفقیت آمیز آنها ، بهترو برترند.

  6. عدم پاجوش دهی : درختانی که پاجوش زیاد تولید می کنند، بهتر است به عنوان پایه انتخاب نشوند . زیرا پاجوش موجب ضعف درخت پیوندی و افزایش هزینه های تولید می گردد.

  7. مطابقت پایه با انواع مختلف خاک: هر چند یک نوع معین از گیاه را نمی توان در خاکهای مختلف کاشت و از نظر علمی یک نوع معین از نبات در نوع معینی از خاک بهترین نتیجه را می دهد، معهذا از نظر اقتصادی و تهیه نهال پیوندی برای فروش باید سعی نمود که پایه انتخاب شده در بیشتر از انواع خاک ها سازگار بوده و بهره کافی بدهد.

همان طور که پایه دارای خصوصیات و صفات اختصاصی است پیوندک نیز باید دارای خصویات و صفات ویژه باشد:

  1. پیوندک با پایه بایستی قرابت و تجانس داشته باشد .

  2. پیوندک باید یک ساله باشد. در پیوند پائیزه می توان از شاخه های همان سال یعنی از شاخه هایی که در بهار ظاهر شده اند استفاده نمود.سن پیوندک نباید از یکسال تجاوز نماید ولی باید کاملاً رسیده باشد . یعنی چوب آن به اندازه کافی سفت گردیده و مواد ذخیره کافی در آن جمع باشد.

  3. پیوندک باید از شاخه های بالغ انتخاب شود.

  4. مناسب است پیوندک را ازدرختان مادری برداشت که از تولید گل و میوه آنها جلوگیری شده باشد.

  5. میزان فعالیت پایه و پیوندک بایستی در یک حد باشد در غیر این صورت لازم است پایه نسبت به پیوندک فعالیت بیشتری داشته باشد

  6. درختانی که دوره استراحت کامل دارند برای پیوند بهاره باید پیوندک را قبل از بیدار شدن پایه مادری از خواب زمستانه تهیه نمود.هر گاه خطر یخبندان و سرمای شدید در بین باشد قطع پیوندک از درخت مادر قبل از یخبندان باید انجام گیرد زیرا سرمای شدید شاخه ها را خشکانیده و از بین می برد.

استقرار پیوندک بر روی پایه به طرق مختلف انجام می گیرد  و برای سهولت تفکیک، بر حسب نوع و روش ، به سه گروه تقسیم می شوند :

گروه اول

پیوند مجاورتی ( پیوند شاخه قطع نشده از پایه مادری )

  1. پیوند مجاورتی جانبی

  2. پیوند مجاورتی انتهایی

  3. پیوند مجاورتی کمانی

گروه دوم

پیوند جوانه ای

  1. پیوند شکمی

  2. پیوند لوله ای

  3. پیوند جوانه چوبی (چیپ بادنیگ)

گروه سوم

پیوند شاخه بریده

  1. پیوند شاخه بریده انتهایی

  2. پیوند شاخه بریده جانبی

اجرای عملیات پیوند

برای انجام دادن عمل پیوند های مختلف که در بالا نام برده شده است نکاتی را بایستی در نظر داشت :

  1. تهیه و انتخاب پایه مورد نظر

  2. انتخاب پیوندک و تراش برحسب نوع پیوند

  3. استقرار پیوندک بر روی پایه آماده شده

  4. بستن محل پیوند

  5. استفاده از یکی ترکیبات محافظی به نام چسب در صورت لزوم

گروه اول

پیوند مجاورتی ( پیوند شاخه قطع نشده از پایه مادری)

پیوند مجاورتی یکی از قدیمی ترین پیوند ها به شمار می رود . این نوع پیوند در طبیعت ،بخصوص در جنگل ها و در بین درختان مجاور یکدیگر و تماس بسیار نزدیک آنها صورت می گیرد. معمولاً این نوع پیوند ، هنگامی که شیره خام در گیاه شروع به حرکت می کند یا در آخر فصل که کندی در حرکت شیره پدید می آید( اسفند و آواخر شهریور ) انجام می شود . در پیوند مجاورتی ، پیوندک از پایه مادری جدا نمی شود مگر هنگامی که کاملاًپیوند گرفته شده باشد و گاهی در طبیعت مدتها این ارتباط باقی می ماند.

از این روش با توجه به خصوصیات فیزیولوژیک و مشکلات عملی پیوند پاره ای از درختان ، از این روش استفاده می گردد.بنابراین در پیوند مجاورتی برخلاف سایر پیوند ها ، پیوندک تا زمانی که با پایه جوش نخورده باشد هم چنان با پایه مادری در ارتباط است و مواد غذایی مورد نیاز را از پایه مادری کسب می نماید . در عمل ، پیوند های مجاورتی را معمولاً یک سال پس از ایجاد پیوند از درخت پایه مادری جدا می نمایند .

به طور کلی فصل این نوع پیوند ( مجاورتی) در تمام طول سال بجزء دوره استراحت درخت است. لیک بهترین موقع عمل پیوند در اوایل بیدار شدن درخت و شروع جریان شیره نباتی است.

پیوند مجاورتی دارای انواع مختلف است که به شرح زیر آنها را طبقه بندی می کنیم .

  1. پیوند مجاورتی جانبی:

  • پیوند مجاورتی جانبی ساده: در این قسم پیوند انتهای شاخه پیوندک و پایه را قطع نمی کنند بلکه در نقطه از طول ساقه هر کدام از دو قسمت نامبرده مقداری از پوست درخت را با چاقوی پیوند زنی می تراشند بنحوی که چوب پیوندک و پایه در سطح آنها از یک قشر سلولهای لایه زاینده پوشیده شده ظاهر گردد.پس از قرار دادن پیوندک و پایه پهلوی یکدیگر انها را محکم بسته و با چسب اطراف پیوندک و پایه را می پوشانند.

  • پیوند مجاورتی جانبی ترصیعی : در این نوع پیوند لازم است پایه ای را که به عنوان پیوندک مورد عمل قرار میگیرد ، در قسمتی از طول ساقه ، از دو طرف بطور باریک تراش داده و در روی پایه شکافی به همان اندازه پدید آورد ( مقطع مثلثی شود) . بعد پیوندک را در شکاف پایه قرار داده و توسط ریسمان مخصوص آن را بسته و با چسب اطراف پیوندک و پایه را می پوشانند.

  • پیوند مجاورتی جانبی انگلیسی(نیمانیم): در این نوع پیوند، بعد از برداشتن پوست پایه و پیوندک، شکافی مانند زبانه در جهت مخالف یکدیگر ایجاد کرده و زبانه پیوندک را در پایه قرار داده و آن را توسط ریسمان محکم بسته و برای حفاظت از آن از چسب استفاده می نمایم.

  1. پیوند مجاورتی انتهایی

  • پیوند مجاورتی انتهایی شکافدار ترصیعی:این نوع پیوند در مواردی که پیوند مجاورتی جانبی به سختی صورت می گیرد استفاده می شود ، در این نوع پیوند ابتدا انتهای پایه طوری قطع می کنند که دارای یک جوانه کناری باشد بعد در روی پایه قسمتی از پوست و چوب را با مقطع مثلثی برداشته و پیوندکی را که از دو طرف به اندازه شکاف پایه تراش خورده است را بر روی ان سوار کرده و در نهایت با ریسمان بسته و با چسب مخصوص روی آن را می پوشانند.

  • پیوند مجاورتی انتهایی انگلیسی (نیمانیم ): نخست پایه را از محل مورد نظر از بلای یک جوانه قطع می کنند، پوست بیرونی و مقداری از چوب پایه را همانند قلم نی تراش داده و در تهیه پیوندک عملیات مشابه ای را بدون اینکه از پایه مادری جداگشته و هچنین سربری شود انجام داده با این تفاوت که جهت برش پیوندکخلاف جهت شکاف پایه باشد . این رو بر روی هم قرا ر داده و محکم می بندند و با چسب می پوشانند.

  • پیوند مجاورتی انتهایی مکرر:  در این روش پایه های متعددی را در مجاورت پایه اصلی که شاخه های آن قابلیت خمیدگی مناسب را داشته باشند، می کارند. هنگام پیوند شاخه ای از پایه اصلی را انتخاب و بر روی پایه های مزبور که سربرداری شده اند به طریق پیوند مجاورتی انتهایی ترصیعی پیوند می زنند.

  1. پیوند مجاورتی کمانی   

  • پیوند مجاورتی کمانی با یک جوانه : پیوندک را از قسمتی که دارای جوانه است مانند قلم نی صاف تراش داده و بروی پایه شکافی به شکل T واژگون ایجاد کرده و پیوندک را به آرامی در شکاف فرو برده و بعد با ریسمان بسته و در صورت لزوم از چسب استفاده می گردد.

  • پیوند مجاورتی کمانی با شاخه : این نوع پیوند در مواردی  که قسمتی از سرشاخه صدمه دیده باشد و یا هدف ایجاد فرم و تربیت شاخه باشد کاربرد دارد برای این منظوریکی از شاخه های همان درخت مورد استفاده قرار می گیرد.و در برخی موارد از شاخه های فرعی درخت برای فرم دادن استفاده میکنند به صورتی شاخه زیرین را به شاخه بالایی پیوند می نمایند . در این پیوند شاخه را از قسمت انتهایی مانند قلم نی تراش داده و در رو ی شاخه قوی تر، که بر روی ان شکاف  T واژگون ایجاد شده قرار داده و با ریسمان بسته و با چسب محل را می پوشانند.

پس از انجام تمامی انواع پیوند مجاورتی رعایت نکاتی چند ضروری است:

  1. پیوند به گونه انجام شود که پیوندک جابه جا نشود.

  2. بعد از گرفتن پیوند، پایه مادری پیوندک قطع شود.

  3. شاخه های اضافی و و جوانه های خود جوش زیر پیوند در روی پایه باید خذف شوند.

  4. اقدام به حذف پاجوش های پایه ضروری است.

  5. پس از گرفتن پیوند ،قسمت بالایی پایه قطع شود و توسط چسب باغبانی به همراه مواد ضدعفونی کننده پوشانده شود.

گروه دوم

پیوند جوانه ای

در این نوع پیوند همانگونه که از نام آن پیداست از جوانه ها در پیوند استفاده می گردد. این روش بسیار ساده و قابل اجرا است . در این نوع پیوند بایستی جوانه همراه با قسمتی از پوست از شاخه جدا گردد. زمان تهیه پیوندک  و عمل پیوند زنی برحسب شرایط محیطی و نوع خاک متغییر است. اصل مهم در این نوع پیوند این است که پیوندک فاقد چوب بوده و طرز استقرار آن بر روی پایه باید صحیح باشد.

زمان انجام این پیوند بستگی به فعال بودن گیاه دارد و این فعالیت تابع شرایط محیطی است. این زمان را معادل بیدار شدن گیاه از خواب زمستانی دانسته اند که در ان گیاه فعالیت ساختمانی خود را آغاز کرده و به راحتی می توان پوست را از چوب ساقه جدا کرد. با این حال دو زمان را برای تهیه پیوندک مناسب دانسته اند :

  • پیوند جوانه ای در حال رشد( پیوند بهاره)

  • پیوند جوانه ای پاییزه (پیوند خواب)

پیوند خواب، در اواخر تابستان و اوایل پاییز، هنگامی که شیره گیاهی در شرایط مناسب برای عمل پیوند است مورد استفاده قرار می گیرد.معمولاً پس از عمل پیوند در اوایل پاییز، به علت مناسب بودن شرایط آب و هوایی گاهی جوانه فعال شده و کمی بعد از جوش خوردن رشد و نمو می یابد.در مناطقی که دارای زمستان سرد و خشک هستند برای مصون مانند پیوند از سرما لازم است که روی پیوند را خوب بپوشانند تا از خطر خشک شدن در امان باشد.و در مناطقی با زمستان های متعدل این نوع پیوند موفقیت آمیز است زیرا گیاه فعالیت اولیه را بخوبی انجام داده و در بهار سال بعد شاخه های قوی تر و احتمالاً پر بار تری را ایجاد می کند.

در عمل سه نوع پيوند جوانه مشاهده مي شود. يکي پيوند جوانه زير پوست که نزد باغبانان به پيوند شکمي معروف است و ديگري پيوند لوله و سومی پیوند چوبی.

  1. پيوند شکمي : در اين پيوند ، پيوندک فقط از يک جوانه تشکيل شده و آنرا در نقطه اختياري از طول ساقه پايه زير پوست قرار مي دهند.
    تهيه پايه : براي اينکه نتوان جوانه پيوندک را زير پوست ساقه قرار داد لازم است که پوست پايه به آساني
      از چوب آن جدا شود و اين امر ممکن نيست مگر اينکه شيره نباتي در جريان باشد يعني پايه تا اندازه اي داراي فعاليت حياتي باشد و به اصطلاح معروف، پايه آب دار بوده و پوست بدهد و اين امر فقط در بهار و پائيز ميسر است زيرا در زمستان شيره نباتي راکد بوده  و در تابستان نيز گرماي هوا تا اندازه اي پوست پايه را خشک نموده مانع از جدا شدن آن از چوب مي گردد.
    براي تهيه پايه به طرق مختلف عمل مي نمايند.بطور معمول دو شکاف کم عمق و عمود بر يکديگر، يکي کوتاه و افقي و ديگري طويل ( در حدود 2 تا 3 سانتي متر ) و عمودي  (شکاف Tشکل ) بروي ساقه پايه ایجاد مي گردد. در صورتيکه پايه حاضر براي پيوند دادن باشد به آساني مي توان با نوک چاقوي پيوند زني پوست دو طرف عمودي پايه را از چوب جدا نمود و پس از قرار دادن پيوندک زير پوست عمل پيوند زدن را انجام داد. در بعضي از درختان که داراي شيره مي باشند پس از خراش دادن پوست آنها از محل زخم شيره جاري شده و اگر جوانه پيوندک زير شکاف باشد اين شيره روي آنرا پوشانده و مانع جوش خوردن پيوند مي گردد. براي رفع اين مانع کافي است که شکاف افقي را پائين يعني زير شکاف عمودي قرار دهند.( T واژگون ) در اين صورت جوانه پيوند بالاي شکاف افقي واقع شده و شيره درخت از زير آن جاري مي گردد و صدمه اي به پيوندک نمي زند.
    بعضي از باغبانان براي 3 شکاف روي پايه مي دهند.دو شکاف عمودي به فاصله تقريبي 5 تا 10 ميليمتر و يک شکاف افقي که وسط دو شکاف عمود را به يکديگر متصل نمايد.
    در اين طرز تهيه پايه قطعات پوست پايه را به طرف بالا و پائين برگردانده ،جوانه پيوندک را روي چوب مي گذارند و پس از قرار دادن مجدد پوست پايه را روي پيوندک آنرا با ريسمان مي بندند.
    اگر پايه جوان باشد به يک شکاف عمودي اکتفا مي کنند. براي قرار دادن پيوندک بايد درخت را بطرفي که شکاف واقع شده خم کرد تا در اثر اين عمل دو لب شکاف از هم دور شده پوست پايه از چوب جدا شود.در اين موقع جوانه يعني پيوندک را زير پوست پايه جاي داده  و درخت را رها مي کنند تا بحال اول خود برگردد.
    تهيه پيوندک : از شاخه کاملاً رسيده جوانه انتخاب مي کنند و براي جدا کردن آن از شاخه دو شکاف افقي يکي بالا و ديگري پائين جوانه، ایجاد مي نمايند تا هوا نتواند طبقه زيرين پوست پايه
      و پيوندک را خشک نمايد. معمولاً براي جلوگيري از هر پيش آمد اول پيوندک را تهيه نموده در مقداري آب يا محل مرطوبي مانند دهان نگاه مي دارند و پس از آن اقدام به تهيه پايه مي کنند.
    قرار دادن پيوندک روي پايه : براي انجام اين عمل با چاقوي پيوند زني دو لب پوست پايه را در طول شکاف عمودي بلند کرده و انتهاي تحتاني آن پيوندک را زير پوست پايه قرار داده بطور ملايم به طرف پائين فشار مي دهندتا تمام پيوندک زير پوست قرار گيرد.بعد بالا و پائين پيوندک را با ريسمان مي بندند.در پيوند شکمي احتياج به چسب پيوند نيست زيرا در اين نوع پيوند پوست پايه تمام قسمتها را مي پوشاند و محلي براي هوا کشيدن و يا دخول اجسام نامناسب زير پيوندک وجود ندارد.

  2. پيوند لوله: در اين نوع پيوند بجاي اينکه فقط يک جوانه  با مقداري از پوست پايه را به عنوان پيوندک مورد استفاده قرار دهند پوست درخت را به شکل استوانه يا لوله که طول ان در حدود 3 تا 4 سانتي متر مي باشد و فقط يک جوانه روي آن قرار دارد جدا نموده و به همان شکل دور ساقه پايه قرار مي دهند. در اين صورت طرز تهيه پايه بنابر اينکه آنرا قطع مي کنند و یا انتهاي پايه پس از جوش خوردن پيوند ،از بقيه پايه جدا مي شود فرق مي کند.
    تهيه پيوندک : پس از آنکه انتهاي فوقاني شاخه حامل پيوندک را به اندازه 2 سانتيمتر بالاتر از محل جوانه قطع کردند از دو سانتيمتري زير جوانه نامبرده با شکافي افقي پوست شاخه را بطور استوانه يعني دور تا دور، از چوب پيوندک جدا مي نمايند.

تهيه پايه : بطور معمول پيوند لوله اي را روي شاخه هاي جوان که قطر آنها تقريباً به اندازه يک مداد يعني کمتر از يک سانتيمتر است مي زنند. براي اين کار نوک پايه را نيز قطع کرده و پوست آنرا به شکل نوارهايي تا محلي که پيوندک بايد قرار گيرد جدا مي نمايند بدون اينکه نوارهاي پوست از پايه بريده شود.
براي نصب پيوندک روي پايه، انتهاي پايه را که پوست آن برداشته شده را داخل استوانه پيوندک نموده، قسمت اخير را در طول پايه مي لغزانند تا به محلي که قطر پايه و پيوندک يکي می شود، برسد. در اين محل دو طبقه زاینده با يکديگر کاملاً تماس حاصل مي نمايد و بدون اينکه محتاج به بستن آنها باشد پيوند و پايه به هم مي چسبند. در موقع اجراي عمل این نوع پیوند دو حالت پيدا مي شود:

  • ممکن است پيوندک قطورتر از پايه باشد. يعني مقدار پوست لوله پيوندک که به شکل سطح مربع مستطيل در آمده زيادتر از يک دور پايه باشد. در اين صورت نوار باريکي از کنار سطح مستطيل قطع مي کنند و عرض نوار حذف شده به اندازه اي است که پس از قرار دادن پيوندک به دور پايه ،دو لب پوستي که حاصل جوانه مي باشد کاملاً با يکديگر جفت شود اين نوع پيوند را بايستي با ريسمان بست.

  • ممکن است پايه قطور تر از لوله پيوندک باشد در اين صورت نيز لوله پيوندک را شکاف مي دهند ولي عرض مستطيلي که لوله پيوندک را تشکیل مي دهد، کافي نخواهد بود تا تمام اطراف قسمت  بي پوست پايه را بپوشاند. بنابراين پس از آنکه پيوندک را به دور پايه پيچيدند، قسمتي از آنرا که بي پوست و لخت مي ماند بايد با پوست خود پايه که در موقع تهيه آن از چوب جدا کرده بودند ولي هنوز به پايه آويزان بود ،پوشيده شود بعد از قرار دادن پيوند روي پايه اطراف آنرا با ريسمان مي بندند و زخمها را با چسب پيوند مي پوشانند .

  1. پیوند جوانه چوبی (چیپ بادینگ):

پیوند جوانه چوبی در واقع نوعی پیوند جانبی زیر پوستی است که جوانه به یک قطعه چوب کوچک حامل یک جوانه کاهش یافته است . این پیوند به میزان زیادی در تکثیر انگورهای وینیفرا بر روی پایه های مقاوم به فیلوکسرا و نماتد به کار می رود . همچنین از این پیوند برای ازیاد میوه درختان کاربرد دارد.

این پیوند را در مواقعی از سال که درخت به راحتی پوست نمی دهد و نیزاستفاده از پیوند های بهاره مشکل است می توان انجام داد .

مواقعی از سال که درختان پوست نمی دهند :

  • اوایل بهار پیش از شروع رشد، که فعالیت شیره نباتی شروع نشده و پوست از چوب جدا نمی شود.

  • در تابستان که رشد فعال گیاه در اثر گرمای هوا و تبخیر زیاد و کمی آب یا به علل دیگر متوقف می شود.

این نوع پیوند معمولاً برای شاخه های باریک، یعنی قطر 12 تا 25 میلیمتر مناسب است . اجرای این نوع پیوند همانند پیوند شکمی، سریع نخواهد بود و اگر شرایط برای پیوند شکمی مناسب باشد، این نوع پیوند را انجام می دهند . پیوند جوانه چوبی در زمانهای قدیم در ایران برای ارقام انگور به کاربرده می شد. زیرا شاخه های انگور پوست نمی دهند.

تهیه پیوندک : پیوندک را از شاخه های یک ساله که جوانه های آن باز نشده باشد، تهیه می کنند. ابتدا شاخه انتخاب شده را از نیم سانتیمتری زیر جوانه، به وسیله چاقوی پیوند زنی با زاویه 45 درجه ، به نحوی که به چوب برسد برش می دهند . سپس برش دیگری از 5/1 سانتیمتری بالای جوانه به طرف داخل و پایین به پشت جوانه ایجاد می کنند تا به برش اول برسد.

تهیه پایه : روی پایه مورد نظر در ابتدا برشی با زاویه 45 درجه ایجاد کرده تا به چوب برسد. سپس در فاصله 2 سانتیمتری بالای برش اول، برشی به اندازه برش پیوندک ایجاد می کنند که برش اول را قطع می کند. 

 نکته مهم در این نوع پیوند این است که بایستی لایه زاینده قطعه پیوندک حاوی جوانه، با لایه زاینده پایه در تمام جوانب مطابقت داشته باشد تا پیوند صحیح انجام گیرد و بدین ترتیب بعد از مدتی این دو به هم جوش خواهند خورد.

در این پیوند همانند پیوند شکمی ، پوست برآمده حفاظت کننده ای  وجود ندارد که جلوی خشک شدن قطعه حاوی جوانه را بگیرد . بنابراین ، بستن این پیوند به وضعی که کاملاً لبه های برش ها را بپوشاند و در ضمن قطعه جوانه را محکم در پایه نگه دارد ، اهمیت بسیاری دارد . برای این منظور از نوارهای نایلونی یا نوار چسب های مخصوص پیوند، مناسب خواهد بود. نوارهها را بایستی در موقع شروع رشد جوانه قطع کرد.

امروزه برای سهولت کار از ماشین های مخصوص این نوع پیوند ( ( Chip Buddingاستفاده می شود که این ماشین دارای دو تیغه چپ و راست به صورت اریب بوده و نیز یک تیغه در زیر آنها به طور مستقیم قرار دارد. پایه یا پیوندک مورد نظر را در جلوی دستگاه داخل دو قلاب قرار داده و سپس دسته ماشین را به طرف جلو حرکت داده تا دو تیغه اریب دو شکاف با زاویه 45 درجه در بالا و پایین جوانه یوند با فاصله مشخص ایجاد کند و تیغه مستقیم نیز برشی از زیر به وجود آورد ، به طوری که انتهای آن به دو برش اریب برسد.

گروه سوم

پیوند شاخه بریده

پیوندی که دارای پایه کامل و ریشه است عملاً پیوند شاخه بریده نامیده می شود . ولی در موارد بسیار، از قبیل پیوند نیما نیم انگلیسی یا زینی، پایه می تواند فاقد ریشه باشد تا پس از عمل جوش خوردن ، در شرایط مناسب ریشه دار گردد. گاهی پیوند شاخه بریده در روی قطعه ای از ریشه می تواند صورت گیرد . عمل پیوند در روی پایه کامل ( ریشه دار ) معمولاً در محل اصلی یا خزانه انجام می شود .در صورت وجود شرایط مناسب ، می توان عمل پیوند را در روی پایه هایی که در مرحله خواب هستند انجام داد. اما در مرد پایه هایی که به صورت شاخه های جدا و بریده شده هستند ، عمل پیوند در محل سایه و سر پوشیده صورت می گیرد.

پیوندک از شاخه حامل یک یا چند جوانه تهیه شده و طول آن بایستی بن 4تا 10 سانتیمتر باشد. معمولاً پیوندک را قبل از بروز سرمای شدید و یا در بهار زودرس ، یعنی فبل از بیدار شدن گیاه ، از پایه  جدا کرده و آنها رادر محیطی ناسب ، مانند ماسه نرم و یا کاه و ماسه تا فصل پیوند نگه داری می کنند . در مورد شاخه هایی که به عنوان پیوندک انتخاب می شوند ، جوانه انتهای شاخه و سرشاخه ها عملاً فعال و بارور نیستند، بلکه بیشتر جوانه های میانی که رسیده ترند می توانند مفید واقع شوند . در انواع پیوند شاخه بریده ، کاربرد چسب باغبانی به منظور حفاظت ضروری است .

  1. پیوند شاخه بریده انتهایی

    1. پیوند شکافی یا اسکنه : پیوندی است که قسمتی از شاخه را از پایه مادری بریده و انتهای آن را به شکل های مختلف برش می دهند و در روی پایه ای که انتهای فوقانی (سر پایه) ان را به اشکال خاص قطع کرده اند و برروی آن شکاف  ایجاد گشته قرار می دهند . این نوع پیوند معمولاً برای جوان کردن و اصلاح درختان کهنسال و مناطقی که باد های شدید به طور فصلی یا دائمی می وزد توصیه می گردد.

تهیه پایه : برای تهیه پایه برحسب قطر و ضخامت پایه به منظور سر برداری ، از وسائل خاص مانند چاقوی سر کج یا قیچی باغبانی و در پایه های مسن و ضخیم از اره استفاده کرده و برش از ارتفاع 5 سانتیمتری از سطح بالای خاک تا ارتفاعی که بتوان پایه را پیوند نمود صورت می گیرد. پس از عملیات سر برداری در پایه ای جوان توسط چاقو و در پایه های مسن از داسک و تخماق استفاده کرده و شکافی به عمق حدود 2تا 3 سانتیمتر در جهت طولی پایه ایجاد می کنند .

تهیه پیوندک : شاخه انتخابی را نخست ، توسط پارچه تمیز، بدون انکه به جوانه صدمه وارد شود ، تمیز میکنند و سپس دو انتهای آن را که حامل جوانه های نارس و نامناسب است قطع کرده و جوانه های میانی را که از نظر فیزیولوژی خوب رشد کرده اند درروی شاخه حفظ کرده و در طول 2تا 5 سانتیمتر از دو طرف مقابل هم به صورت مورب و صاف به شکل قلم نی برش داده می شود . پیوندک بایستی بین 4تا 10 ساتیمتر باشد و معولاً در روی چنین شاخه ای بین 1تا 3 جوانه وجود دارد. این نوع تراش و تهیه پیوندک را پیوند اسکنه ساده می نامند . برحسب نوع تراش پیوندک ، نوع دیگری را که قسمت بیشتری از چوب به صورت پاشنه در محل برش بریده می شود ، اصطلاحاً پیوند اسکنه پاشنه دار می نامند . طرز برش همانند روش قبل بوده و برش از کنار و زیر جوانه انجام می گیرد.

برای استقرار پیوندک در شکاف پایه ، توسط چاقو یا داسک شکاف را باز نگه داشته و پیوندک را در داخل آن قرار می دهند به نحوی که لایه های زاینده پایه و پیوندک با یکدیگر تماس پیدا کنند. پس از جایگزینی و استقرار پیوندک ، محل برش و اطراف پیوندک را با ریسمان بسته و با چسب باغبانی می پوشانند.

گاهی  عمل پیوند اسکنه در روی جوانه انتهایی گیاه (پایه) انجام می شود. که آن را پیوند اسکنه روی جوانه انتهایی می نامند.

به طور کلی زمان پیوند اسکنه یا شکافی در بهار و آخر تابستان است. در مناطقی که زمستان های سرد دارند عمل پیوند پس از سرما و آغاز فعالیت گیاه انجام می گیرد. در مناطقی که هوا معتدل بوده و زمستانهای سخت ندارند و گیاه زودتر از فروردین فعالیت خود را شروع میکند ، مناسب است عملیات خیلی زودتر انجام شود. پیوند پائیزه را عملاً هنگامی می توان انجام داد  که فعالیت شیره گیاهی رو به کندی برود . معمولاً از آواخر مرداد و شهریور در مناطقی که زمستانهای سرد دارند انجام می شود، و در مناطق گرم تا آخر مهر می توان پیوند را انجام داد.

  1. پیوند ترصیعی : این نوع پیوند شبیه به پیوند اسکنه است با این تفاوت که در پیوند ترصیعی تنها به ایجاد شکاف در پایه اکتفا نمی شود بلکه قطعه ای از چوب و پوست پایه را که مقطع آن دارای شکل مثلثی می باشد از داخل پایه طبق بیرون می آورند.
    برای تهیه پیوندک دو طرف انتهای تحتانی ان را به نحوی می تراشند که بتوان آن را در قسمت خالی پایه قرار داد.
    اشکال اجرایی این طرز پیوند که محکم ترین انواع پیوند انتهایی می باشد در این است که تراش پیوندک و تهیه جای ان در پایه باید به قسمی باشد که این دو قسمت کاملاً در یکدیگر قرار گیرند و در موقع اتصال آنها به یکدیگر فضای خالی و هوا بین جدارهای آنها نباشد یعنی پایه و پیوندک کاملاً به یکدیگر بچسبندند.بستن پیوندک و پوشاندن آن با چسب در پیوند ترصیعی نیز لازم است. این نوع پیوند به پیوند ترصیعی ساده معروف است .

گاهی عمل تهیه پیوندک به صورتی است که برای استقرار بهتر در روی پایه، قسمتی از انتهای محل تراش پیوندک را به طرف داخل تراش داده و به شکل پاشنه در می آورند که آن را پیوند ترصیعی پاشنه دار می گویند.

پیوند ترصیعی را می توان در روی ناحیه طوقه و ریشه یا به طور کناری یا جانبی و بالاخره درروی ساقه سر برداشته شده انجام داد.

  1. پیوند تاجی : این نوع پیوند را معمولاً برای پایه هایی که دارای قطر زیادند مورد استفاده قرارمی دهند. در این پیوند نیز شاخه را از درخت جدا کرده روی انتهای پایه که به طور افقی قطع گردیده زیر پوست ساقه آن را قرار می دهند. این به طور معمول در فصل بهار صورنت میگیرد و کمتر در آواخر فصل از آن استفاده می کنند.
    تهیه پایه : اگر پایه جوان باشد پس از قطع انتهای آن در محلی که پیوندک باید نصب شود با چاقوی پیوندزنی پوست پایه را از چوب جدا می نمایند به نحوی که پوست شکاف نخورد. این امر در پایه های جوان که پوست انها نازک می باشد و نرمی خود را از دست نداده اند ممکن است ولی در پایه های کهن که پوست درخت چوب پنبه ای شده و سفت شده، این طرز عمل مقدور نیست. برای اجرای پیوند تاجی در پایه های نوع اخیر شکافی عمودی به عمق چند میلیمتر و طول 4تا 5 سانتیمتر در پوست درخت و در محل پیوند ایجاد نموده و با نوک چاقوی پیوند زنی پوست درخت را از چوب جدا می کنند، به صورتی که پوست از پایه جدا شود ولی قطع نگردد و بعد پیوندک را زیر پوست قرار می دهند. در طرز اول بستن پیوند لازم نیست ولی در طریقه دوم باید پیوندک را به وسیله ریسمان در محل مناسب خود ثابت نگه داشت.
    تهیه پیوندک :در پیوند تاجی قسمتی از پیوندک که باید زیر پوست پایه قرار گیرد دارای ضخامتی خواهد بود که بتوان آن را به آسانی زیر پوست پایه قرار داد. برای این منظور در پیوندک های نازک انتهای تحتانی آن را بطور مورب قطع می کنند در این حالت پیوند را تاجی ساده می نامند. ولی در شاخه های ضخیم پیوندک باید به اصطلاح معروف شانه دار باشد یعنی به پیوندک باشنه می دهند که در این صورت پیوند را شاخه بریده تاجی پاشنه دار می گویند. یعنی اول قسمت بالای تراش پیوندک را افقی قطع نموده ( تقریباً تا مرکز یعنی وسط ضخامت پیوندک) و سپس بقیه را در امتداد سطح موربی که طول آن تقریباً در حدود 3تا 4 سانتی متر می شود از پیوندک جدا نماید.

  2. پیوند نیمانیم: پیوند انگلیسی یا نیمانیم که در سایر ممالک خیلی مرسوم است و در هوای آزاد مورد استفاده قرار می گیرد در ایران فقط در گلخانه برای پیوند درختچه های تزئینی از قبیل گل سرخ ، یاس درختی، درخت زبان گنجشک، گل نارون مجنون، مو، و غیره مورد استعمال دارد. در این پیوند تا، جایی که ممکن است باید پایه و پیوندک دارای یک قطر باشند در این صورت تهیه پایه و پیوندک یکسان بوده هیچ تفاوتی بین آنها نیست ولی هر گاه پایه قطورتر از پیوندک باشد طرز تهیه انها متفاوت خواهد بود.
    انواع پیوند نیمانیم: پیوند نیمانیم را به چند طریق می توان انجام داد.

  • پیوند نیمانیم ساده : اگر پایه و پیوندک دارای یک قطر باشد انتهای هر دو آنها را به طور مورب به قسمی که سطح مقطع در حدود 2تا3 سانتی متر باشد قطع می کنند پس از تراشیدن پایه و پیوندک دو مقطع را با یکدیگر منطبق کرده یعنی روی هم قرار داده با ریسمان می بندند و چسب می زنند.

  • پیوند نیمانیم شکاف دار: در این نوع پیوند پایه و پیونک را به طور عمودی شکاف می دهند. در موقع نصب پیوندک روی پایه لبه شکاف یکی از دو قسمت به شکل زبانه داخل شکاف دیگری قرار گرفته و بدین طریق باعث استحکام پیوند می شود. برش در این نوع پیوند به گونه ایست که بعد از برش عمودی ، در روی پایه و پیوندک با توجه به طول برش، 3/1سطح بریده  شده را برش طولی می دهند. بنابراین در روی پایه ابتدا 3/1 سطح بریده شده را از بالا انتخاب کرده و با چاقوی باغبانی شکافی در چوب و پوست ایجاد می نمایند همین عملیات نیز برروی پیوندک نیز در جهت عکس صورت می گیرد.

  • پیوند نیمانیم پاشنه دار: در این نوع پیوند معمولاً برای استقرار بهتر و دوام بیشتر، به جای تراش و پایه و پیوندک به صورت مورب ، عمل تراشش به صورت عمودی بوده ،طول اندازه تراش و قسمت جدا شده در پایه و پیوندک بایستی برابر یکدیگر و نصف قطر یا ضخامت هرکدام باشد. برای این عمل ، قبلاً به وسیله چاقوی پیوند زنی از قطر پایه یا پیوندک همانند شکاف در پیوند اسکنه ، برشی داده و سپس ب طور افقی و گاهی کمی مورب این قسمت را جدا می کنند . به طور کلی، عملیاتی که در روی پیوندک انجام می شود برعکس پایه است. پس از استقرار پایه و پیوندک ، اطراف آنها را با نوار یا نخ پیوند بسته و با چسب باغبانی می پوشانیم.

  • پیوند نیمانیم رو میزی: در پاره ای از گیاهان مانند مو یا تکثیر گیاهان کمیاب ، که پایه فاقد ریشه است و و پایه و پیوندک را در محلی سر پوشیده خارج از زمین، پیوند می زنند. چون عمل پیوند کردن روی میز انجام می گیرد این نوع پیوند را رومیزی نام نهاده اند.
    طرز نصب کردن پیوندک روی پایه با پیوند نیمانیم ساده یا شکاف دار هیچ تفاوت ندارد ولی برای جوش خوردن پایه باید محیط مناسبی ایجاد نمود. قلمه ای که به عنوان پایه مورد استفاده قرار می گیرد 20 تا 30 سانتی متر طول دارد و پیوندک دارای 2 تا 3 جوانه می باشد.
    پس از آنکه پیوندک روی پایه قرار داده شد و اطراف ان را با ریسمان بستند و با چسب پوشاندند، قلمه های پیوند شده را دسته کرده هر 30 تا 50 عدد آن را با هم می بندند.از طرف دیگر در جعبه چوبی که ابعاد آن متناسب با مقدار قلمه پیوند شده است مقداری خاک اره یا خزه به ارتفاع تقریبی 5 سانتی متر می ریزند و دسته قلمه را بطور عمودی پهلوی یکدیگر روی خاک اره ته جعبه بطور مرتب قرار می دهند و روی این قلمه ها را با خاک اره به ارتفاع 5 سانتی متر می پوشانند و طبقه دیگری از قلمه پیوند شده روی آن قرار می دهند و این عمل را تکرار می کنند تا جعبه پر شود و بتوان روی ان را با قشری از خاک اره به ضخامت 5 تا 10 سانتی متر پو شاند. پس از آنکه جعبه پر شد، مقدار زیادی آب روی قلمه ها می ریزند تا خاک اره و یا خزه بین ردیف ها کاملاً خیس شود. در این موقع در جعبه را بسته در محلی که حداقل 30 درجه و حد اکثر 35 درجه حرارت داشته باشد و همچنین رطوبت نسبی 85% باشد، قرار می دهند بعد از 15 تا 20 روز پیوندها جوش خواهند خورد.در این حالت لازم است قلمه ها را  از جعبه خارج نمود و در خاک برای ریشه دار شدن قلمه ها ( یعنی پایه پیوند شده ) کاشت.

  1. پیوند زینی : این پیوند در پاره ای از گیاهان زینتی و درختان میوه مانند مو، کاربرد دارد. تهیه پایه و پیوندک ممکن است توسط ماشین یا به وسیله متخصصین ماهر ، با چاقو انجام شود.

در پیوند زینی بایستی پیوندک حاوی جوانه انتهایی بوده یا دارای تعدادی جوانه فعال باشد تا که بتواند هماهنگی بین رشد پایه و پیوندک را برقرار نماید . در پیوند زینی، پیوندک را به گونه ای شکاف می دهند که قسمتی از پوست و چوب برداشته شود و پایه را مانند قلم نی از دو طرف، همانند پیوند اسکنه می تراشند . پس از آماده شدن ، پیوندک را روی پایه سوار میکنند . به علت اینکه نحوه قرار گیری پیوندک بر روی پایه همانند زین بر پشت اسب است ، در زبان فارسی به پیوند زینی معروف شده است.

 

  1. پیوند شاخه بریده جانبی

    این پیوند دارای خصوصیاتی مانند حفظ کامل پایه تا بیش از جوش خوردن پیوندک است . به عبارت دیگر ، در پیوند جانبی ، پایه قطع نمی گردد و فقط پیوندک را در قسمتی از سطح جانبی پایه مستقر می کنند. بنابراین می تواند دارای انواع مختلف باشد و تمامی روش های از قبل ذکر شده بر روی این پایه اجرا می گردد. تنها فرق مهمی که این نوع پیوند با پیوند های شاخه قطع نشدهاز پایه مادری دارد، این است که در اینجا پیوندک را از پایه مادری جدا می کنند.

    1.  پیوند شاخه بریده جانبی زیر پوستی ( زیر پوستی تاجی): در این نوع پیوند، یوندک را کاملاً ساده و یک طرفی می تراشند و معمولاً عمل تراش از زیر جوانه انجام می گیرد. در روی پایه شکافی مانندT در پوست ایجاد کرده و پس از بلند کردن پوست ، همانند پیوند شکمی ، پیوندک را داخل پایه مستقر می سازند.

    2.  پیوند شاخه بریده جانبی زیر پوستی نیمانیم: در این پیوند ، در محل شکاف در روی پایه را ابتدا تمیز کرده و زیر جوانه یک شکافTمانند ایجاد می کنند. سپس در قسمت فوقانیT چاقو را از پوست گذرانده و شکاف اریب مانندی را ایجاد می کنند . یوندک را همانند پیوند نیمانیم زبانه دار تهیه نموده ولی طول زبانه بایستی هم اندازه عمق شکاف پایه باشد. پیوندک را نیز در محل زبانه از پشت پوست برداری کرده ، سپس با چاقوی پیوند زنی پوست پایه را بلند کرده و پیوندک را به آرامی همانند پیوند شکمی در داخل شکاف زیر پوست قرار می دهیم، به گونه ای که زبانه پیوندک کاملاً در شکاف پایه مستقر شود. در این حالت لایه زاینده پایه و پیوندک در چند نقطه با هم در تماس قرار می گیرند.

    3.  پیوندشاخه بریده  جانبی نیمانیم شکافدار: این پیوند تقریباً شبیه به پیوند نیمانیم شکافداراست . ولی تفاوت در تهیه پایه می باشد که در روی پایه بعد از انتخاب محل پیوند، قسمتی از پوست را برداشته و سپس شکافی همانند شکاف در پیوند نیمانیم شکافدار، ایجاد کرده و پیوندک را برروی آن قرار می دهیم.

    4.  پیوند شاخه بریده جانبی شکافی: این نوع پیوند برای بسیاری از گیاهان زینتی به کار برده می شود . نوع برش در این پیوند به گونه ایست که نخست پیوندک را انتخاب کده و برشی همانند پیوند اسکنه روی آن انجام میدهند. سپس پایه را اتنخاب و از زیر جوانه شکافی به طور مایل در پوست و قسمتی از چوب ایجاد می کنند .پس از آماده شدن پایه و پیوندک ، پیوندک را در داخل شکاف پایه قرار داده و با نخ پیوند آن ر ا بسته و از چسب پیوند استفاده می کنند.

    5.   پیوند شاخه بریده جانبی ساده : این نوع پیوند ، بیشتر در انواع سوزنی برگان به کار می رود و عمل پیوند معمولاً بسیار ساده بوده و در بهار، هنگامی که شیره گیاهی فعال می شود انجام می گیرد.

    تهیه پایه : برگها و شاخه های نهال پیوندی را در محل پیوند قطع کرده و با چاقوی باغبانی، با دقت قسمتی از پوست و چوب را بر می دارند.

    تهیه پیوندک : کاملاً ساده بوده و در عمل قسمتی از شاخه را از پایه مادری جدا کرده و به همان اندازه پایه، برش می دهیم .برای آنکه عمل پیوند با موفقیت همراه باشد، بهتراست قطر پایه و پیوندک به یک اندازه انتخاب شود. پس از خاتمه عملیات ، لازم است محل پیوند با چسب باغبانی پوشیده شود.

    1. پیوند پلی:در میان فواید پیوند گفته شد که برای حفظ درختانی که در زمستان از حیوانات جونده صدمه دیده اند و محکوم به خشک شدن و از بین رفتن هستند از پیوند پلی استفاده می کنند.نوع پیوندی که موردئ استفاده قرار می گیرد تقریباً پیوند نیمانیم جانبی ساده می باشد.زمان مناسب برای انجام این پیوند معمولاًبعداز بیدار شدن درخت خواهد بود. ولی لازم به ذکر است که پیوندک بایستی زمانی تهیه شود که درخت درحال استراحت است. و نکته دیگر این که در دوران رشد درخت پیوندی بایستس از فعالیت و رشد و نمو جوانه های موجود بر رویپیوندک جلوگیری شود زیرا هدف از این نوع پیوند ایجاد پلی غذایی از ناحیه سالم برای ناحیه صدمه دیده می باشدو احتیاجی به رشد جوانه ها و تولید شاخ و برگ نمی باشد.  برحسب نوع زخم و امکان نحوه پیوند ، روشهایی را در این زمینه به کار میبرند شامل :

  • پیوند پلی از تنه به تنه: در موارد بسیار مشاهده می گردد که قسمتی از پوست تنه صدمه دیده و امکان استفاده از ریشه یا درختان مجاور برای پیوند وجود ندارد . بنابراین، شاخه یا پیوندک مناسبی را که برحسب طول زخم پایه متغییر است ، اتنخاب کرده و دو سر آن را مانند قلم نی در جهت عکس یکدیگر می تراشند. نحوه استقرار پیوندک بر روی پایه بسیار متنوع است . مانند ایجاد شکاف یا پوست برداری، همانند تهیه پایه در پیوند تاجی، بااین تفاوت که در پایه در دو طرف محل زخم ، عمل پوست برداری یا شکاف صورت می گیرد. پس زا آماده شدن پایه و پیوندک ، دو سر پیوندک را در محل شکاف در زیر پوست یا در محلی که پوست برداری شده است، قرار داده و برای اتصال کامل آن را با میخ یا مفتولی به طول 2تا 3 سانتیمتر برروی پایه محکم می نمایند.نکته مهم در این پیوند این است که پیوندک بایستی طولش به اندازه ای باشد که بتواند چند سانتیمتر بالاتر از زخم پایه مستقر گردد.

  • پیوند پلی از ریشه به به تنه : در مواردی تنه و ناحیه طوقه به گونه ای صدمه می بیند که نمی توان از پوست آن به عنوان محل پیوند استفاده کرد. بنابراین لازم است خاک پای درخت را بر داشته تا یکی از ریشه های اصلی درخت نمایان گردد. با احتیاط ،محل مورد نظر را تمیز کرده و یک سر پیوندک را در محل پوست برداری شده یا شکاف داده شده بر روی همان ریشه قرار می دهند و با میخ محکم می کنند. سر دیگر پیوندک را به بالای زخم به صورت زیر پوستی قرار داده و با میخ محکم می کنند . در این قسمت استفاده از نخ پیوند و چسب باغبانی ضروری است. در صورت لزوم می توان تعداد پیوندک ها را متعدد  در نظر گرفت و با استفاده از تعداد ریشه های زیادتر عمل پیوند را انجام داد و در نهایت روی ریشه ها را باخاک باید پوشاند.

در پایان این بحث لازم به ذکر است که تا انجایی که مقدور بود مثال های از پیوند درختان میوه مثمر و غیر مثمر و درختچه های زینتی در این مقاله عنوان شد . و لازم به یادآوری است که بر حسب طبیعت و خصوصیات دیگر گیاهان ، مانند گیاهان علفی و تیغی به منظور بالابردن کیفیت محصول و میزان آن از پیوند تیغی استفاده می گردد که به طور مختصر ذکر می شود.


پیوند نباتات تیغی:

نباتات تیغی که کاکته نیز نامیده می شوند گیاهانی هستند که بنابر مقتضیات محل رویش که دارای هوای گرم و خشک می باشد برگهای خود را از دست داده اند و دارا ی تیغهای زیاد گردیده اند و علاوه بر این ساقه آنها سبز و گوشتی یعنی نرم مانده است و مقدار زیادی آب را در خود ذخیره نموده است .این گیاهان که اغلب دارای شکلهای غیر عادی و قابل توجه می باشند و در اثر پیوند تغییر شکل می دهند.
در نباتات تیغی پیوند، فصل گل دادن گیاه را تغییر داده و موجب بقای انواعی که در شرایط گلخانه ها نمی توانند روی ریشه خود زندگانی کنند می گردد.
از نظر پیوند انواع نباتات تیغی را به دو دسته تقسیم می کنند یکی گیاهان تیغی پهن و باریک و دیگری گرد و استوانه ای (کروی شکل )
برای پیوند کردن دسته اول شکافی در انتهای فوقانی پایه و یا روی سطح جانبی آن ایجاد می کنند. پیوندک را پس از آنکه پوست قسمتی که باید با پایه جوش بخورد یعنی انتهای تحتانی آن برداشته شد این قسمت را در پایه داخل می کنند و سپس پیوندک را به وسیله دو یا سه تیغ از همان پایه در محل ثابت نگاه می دارند.جهت بستن پیوند ریسمان احتیاج نیست.
در دسته دوم انتهای فوقانی پایه را کاملاً افقی قطع نموده و پس از آنکه پیوندک را نیز به همین ترتیب برش زدند، پیوندک را روی پایه قرار داده و با  ریسمانی که از روی پیوندک عبور کرده و از زیر گلدان هم می گذرد به یکدیگر می بندند تا در اثر تکان خوردن گلدان یا وزش بادی پیوندک از جای خود تکان نخورد. ( قبل از بستن ریسمان می توانیم پنبه ، پشم و یا پارچه ای را روی پیوندک قرار دهیم (


نکاتی چند در زمان پیوند کردن این گیاهان باید رعایت شود:

 

  1. سطح مقطع در پیوندک و پایه کاملاً صاف باشد.

  2. این عمل باید به سرعت انجام گیرد تا رطوبت دو مقطع خشک نشود.

  3. در موقع اتصال دو قسمت پیوند باید مقطع پیوندک را چند مرتبه روی انتهای پایه بمالند تا حباب هوا بین پایه و پیوندک باقی نماند.

  4. موقع پیوند نباتات تیغی از اواخر بهار تا اول ماه سوم تابستان می باشد.

  5. در تمام مدتی که پیوند جوش نخورده است گلدان را باید در آفتاب قرار داد.

معمولاً در نواحی سردسیر که شدت سرما و یخبندان زیاد است ، بهتر است پیوندهای بهاره و پیوند آخر تابستان را با پوشش سبکی مانند کاه بلند( کلش ) و یا انباشتن برگ خشک در اطراف پیوندک از گزند سرما حفظ نمائید.

منابع:

پیوند در باغبانی ،مهندس جمشید حکمتی ،انتشارات علمی وفنی، چاپ دوم بهار 1378

http://daneshnameh.roshd.ir

 

 

 




   آیات و روایات
   در مكتب امام
   سد طالقان
   سدهاي بزرگ ايران
   سيل
   جمعيت ايران
   سونامی
   گیاهان داروئی
   دارواش
   فرسایش
   درختکاری
   مرتع و مرتعداری
   عطر و اسانس گیاهان
   نانو تکنولوژی
   انرژی های نو
   انرژی هسته ای
   کودهای شیمیایی
   سم
   باران اسیدی
   باران مصنوعی
   ممیزی مراتع
   مصالح ساختمانی
   پیوند
   قوانین
   حقوق آب
   بازیافت 1
   بازیافت 2
   حفظ یا تغییر اراضی کاربری
   حریم و مرتع حریم روستایی
   تاسیسات ساختمان