سم

سموم كشاورزي

سموم كشاورزي

  مقدمه

با افزايش جمعيت جهان، گريزي از گسترش كشاورزي جهت تأمين منابع غذايي نمي باشد. از طرفي با گسترش كشاورزي، ناپايداري در اكوسيستم هاي طبيعي بوجود آمده و توازون محيط از بين رفته است. در حقيقت انسانها در طبيعت دست برده اند تا محصولات خاص بدست آورند. اما طبيعت تسليم فشار ها نشده و تمايل به ايجاد توازن مجدد در محيط دارد كه اين عكس العمل ها به صورت عوارضي همچون آفات، بيماري ها و علف هاي هرز آشكار مي شوند و همواره تأثير اين عوامل در محصولات كشاورزي بسيار چشمگير بوده است.

بشر به تدريج دست به ابداع روش هايي براي مبارزه زده است كه در كشاورزي نوين منجر به توليد و استفاده از سموم مختلف گرديده است، تا نتايجي از جهت افزايش بازده كمي وكيفي محصولات حاصل گردد، در يك نگاه كلي مي توان گفت هدف كشاورزي نوين تحقق توسعه پايدار است. در روند اين تحول بايد به حفظ جمعيت موجودات مفيد نيز توجه كرد، در غير اين صورت عوامل كنترل كننده طبيعي از بين مي روند و طغيان آفات رخ مي دهد. در اين ميان اثرات سوء سموم بر ساير موجودات و مسموميت هاي ناشي از كاربرد آفت كش ها و هزينه هاي گزاف توليد سموم شيميايي و عوارض استفاده بي رويه از سموم باعث شده است تا نياز به استفاده اصولي از اين مواد بسيار با اهميت وجدي مورد برسي قرار گيرد.

 بنابراين مي توان گفت نياز به اين مواد اجتناب ناپذير است. ولي كاربرد صحيح و دقيق اين مواد باعث مي شود تا حداقل اثرات سوء به محيط زيست وارد شود.

امروزه نظام مبارزه تلفيقي با آفات اين هدف را دنبال مي كند و به اين هدف نزديك شده است. هر كدام از سموم توليد شده داراي اثرات بيولوژيك خاص هستند كه ممكن است روي آفات، بيماري ها و علف هاي هرز مؤثر باشند.

تاريخچه

قدمت مبارزه شيميايي با آفات و بيماري هاي گياهي به بيش از هزار سال قبل از ميلاد مسيح بر مي گردد. دركتب يوناني اشاره به كنه كش هاي گوگردي و خاصيت تدخيني(تنفسي،كشيدني) آن ها در هزارسال قبل از ميلاد شده است.

چيني ها حدود چهارصد سال پيش از تركيبات آرسينيكي جهت مبارزه باغچه اي استفاده مي كرده اند. اولين حشره كش طبيعي نيكوتين بوده كه از برگ تنباكو براي مبارزه با سر خرطومي گيلاس استفاده شده است. در ايران از گرد گل هاي داوودي، به عنوان حشره كش استفاده شده است، در سال 1850 ميلادي از گل هاي اين گياه، ماده مؤثر پيرترين استخراج شد. در قرن نوزدهم تركيبات معدني زيادي براي مبارزه با آفات معرفي شدند و همچنين از رتنون ريشه گياه دريس استفاده حشره كشي مي شده است.

آرسينيت مس ناخالص عليه سوسك برگخوار سيب زميني

آرسنات سرب عليه ابريشم باف ناجور

علي رغم موفقيت زياد سموم معدني فوق در كنترل آفات، ماندگاري زياد اين سموم و مسموميت هاي شديد آنها مشكل ساز بوده است. لذا از آن به بعد تحقيقات جهت ساخت تركيبات آفت كش با سميت و دوام كمتر ادامه يافت و منجر به معرفي تركيبات آلي نظير روغن هاي نفتي،تركيبات دي نيترو اورتو كروزول گرديد و در سال 1921 براي اولين بار هواپيما در كار سمپاشي مزارع و باغات به كار گرفته شد كه خود يك گام بزرگ در استفاده انبوه از سموم و مبارزه همگاني عليه آفات بود.

به طور كلي تكامل حشره كش هاي شيميايي با استفاده از همين تركيبات گياهي نظير (نيكوتين ، روتنون، پيرترين )، آرسنيك ها و روغن ها آغاز شده است، اين دسته بعدها اولين گروه سموم نام گرفتند. اولين حشره كش هاي آلي تركيبات تيوسيانات و دي نيترو بودند كه استفاده وسيعي از آنها صورت گرفت. تا سال 1939 حشره كش هاي معدني كاربرد زيادي داشتند تا اينكه خواص حشره كش  DDTنقطه عطفي در سموم آلي شيميايي شناخته شد و دانشمندان سوئدي جايزه نوبل را در اين زمينه بدست آوردند و در راه مبارزه با سوسك برگ خوار سيب زميني بسيار مؤثر شد. و پس از آن اثرات حشره كشي تركيبات كلره ديگري نظير گامكسان، آلدرين و دي آلدرين نيز شناخته شد و در سطح وسيع كاربرد پيدا كردند. اين تركيبات بسيار مؤثر بودند اما در بافت هاي بدن موجودات زنده تجمع مي كردند و با اثرات تجمعي خود بيشترين آسيب را به بدن وارد مي آورند و از طرفي در چرخه هاي زيستي محيط نيز بسيار ماندگار بوده و اثرات با دوامي داشتند. لذا تحقيقات در جهت استفاده از تركيبات فسفره آغاز شد، تركيبات آلي فسفره خواص خطر ناكي نداشته و با طيف اثر وسيع و سميت بسيار كمتري روي پستانداران عمل مي كردند و به سرعت تجزيه شده و به مواد غير سمي تبديل مي شدند و بنابراين اين دسته گروه دوم سموم ناميده شدند. مهم ترين آن ها تركيبات كارباماتها هستند كه پر مصرف ترين آنها كارباريل (سوين) است.

گروه سوم: عبارتند از تركيبات جلب كننده، دوركننده، عقيم كننده و حشره كش هاي ميكروبي شامل ميكروارگانيزم هاي بيماري زا نظير قارچ ها، باكتري ها، ويروس ها، نماتدها و ... كه به عنوان نسل سوم نيز مشهورند.

اسامي مختلف سموم:

هريك از سموم داراي چندين نام هستند.

نام عمومي (Entry name)

نام عمومي توسط مؤسسه سازنده تركيب آفت كش پيشنهاد شده اين نام ابتدا بوسيله مؤسسه استاندارد ملي كشوري تصويب مي شود و سپس براي اينكه به صورت يك نام بين المللي پذيرفته شود به مؤسسه استاندارد جهاني (ISO) پيشنهاد مي گردد. هر تركيب شيميايي معمولاً داراي يك نام عمومي است كه هنگام نوشتن در منابع علمي حرف اول آن كوچك نوشته مي شود، مگر اينكه در ابتداي جمله قرار گيرد. به عنوان مثال كارباريل (Car baryl) كه نام عمومي يك تركيب از گروه كارباماتها است.

 نام عمومي اطلاعاتي در مرد ساختار شيميايي نمي دهد اما گاهي اوقات از نام ماده اوليه نيز در نامگذاري استفاده مي شود.

نام تجاري يا نام فرمولاسيون(Trade name)

Oval: R
Oval: R
اسامي تجاري براي هر تركيب معمولاً معتدد بوده و دليل آن نيز تعدد كارخانجات سازنده و نيز فرمولاسيونهاي مختلف از آن تركيب است. حرف اول نام تجاري معمولاً بزرگ نوشته مي شود. به عنوان مثال نام تجاريSevin )   علامت     روي نام تجاري مخفف كلمه Rigesteredيا ثبت شده است.اين نام درمورد شكل پودري سوين بكار مي رود. در حاليكه نام اين تركيب در حالت محلول      (sevimol   ) است.

نام شيميايي:

اين نام براساس قوانين اتحاديه بين المللي شيمي محض و كاربردي (iupac) انتخاب مي شود. در حقيقت اين نام بيان كننده اجزاء تشكيل دهنده ساختار شيميايي تركيب و نحوه قرار گرفتن آنها نسبت به هم است. به طور مثال نام شيميايي كارباريل، 1-naphtyl methyl carbamatاست.

فرمول بسته شيميايي

اين فرمول بيان كننده تعداد و نوع اتم هاي تشكيل دهنده مولكول تركيب شيميايي است و اطلاعاتي راجع به ساختمان شيميايي آن نمي دهد.

به عنوان مثال فرمول بسته كارباريل به صورتbn () است.

فرمول ساختماني

در فرمول ساختماني ترتيب قرار گرفتن و نحوه اتصال اتم هاي تشكيل دهنده مولكول ماده سمي نمايش داده مي شود.

 فرمولاسيون سموم آفت كش:

1.   فرمولاسيون هاي خشك

                               أ‌-        گرد يا فرمولاسيون پودري (D or Dp)

                               ب‌-       گرانول (G)

                               ت‌-       ميكروكپسول

                               ث‌-       طعمه هاي مسموم(Pd)

                               ج‌-       خمير ها(P)

 

2.   فرمولاسيون هاي مخصوص محلول پاشي

 

                             أ‌-        گرد هاي خيس شونده(WP)

                             ب‌-       امولسيون شونده ها

                             ت‌-       اموليسيون هاي معكوس

                             ث‌-       محلول هاي قابل حل در آب (WSC)

                             ج‌-       پودرهاي قابل حل در آب (WSP)

                             ح‌-       سوسپانسيون هاي كلوئيدي(F)

                             خ‌-       فرمولاسيون غليظ با حجم فوق العاده كم(Ultra low volume)

        محلول هاي روغني

         فرمولاسيونR.T.U

3.   فرمولاسيون هاي مواد گازي و شبه گازي

 

                             أ‌-        فرمولاسيون مواد تدخيني(Fumigants)

                             ب‌-      آئروزول ها و فرمولاسيون هاي دودزا

 مديريت تلفيقي آفات:(IPM)

عبارتست از بكار گيري انواع روشهاي مبارزه برعليه يك يا چندآفت به صورتي منظم و سازمان يافته كه براساس اصول و قواعد خاص صورت گيرد.

اهداف مديريت تلفيقي آفات:

مهمترين هدف مديريت تلفيقي آفات پائين آوردن جمعيت آفت تا زير سطح زيان اقتصادي است. در مديريت تلفيقي آفات درك جايگاه مبارزه شيميايي و كاربرد سموم بسيار حائز اهميت است و در زمانيكه جمعيت آفت پائين تر از سطح زيان اقتصادي است نياز به استفاده از سموم نمي باشد.

 مفهوم حفاظت از گياهان در برابر آفات:

كاهش دادن جمعيت آفت در هر مرحله اي از رشد كه تأثير مستقيم در ايجاد خسارت به محصول را دارند. معمولاً مبارزه شيميايي زماني بيشترين بازده راخواهد داشت كه آفت مورد نظر در سنين پائين باشد و در اين زمان به طور سريع و كافي جمعيت آن را كاهش مي دهد.

 اگر اين كار به تعويق بيفتد هم سم بيشتري مورد نياز است و هم تعداد دفعات سمپاشي بيشتر خواهد بود. حتي تا اين حد دقت لازم است كه در صورت سم پاشي مفيد و بموقع، به علت عدم سمپاشي مزارع مجاور سمپاشي مجدد مورد نياز باشد و در نتيجه باعث استفاده بي رويه از سموم آلي خواهد شد.

آستانه خسارت اقتصادي:

عبارتست از حداقل انبوهي جمعيت يك آفت كه بتواند سبب ايجاد خسارت اقتصادي در محصول شود.

سطح زيان اقتصادي:

حداكثر جمعيت يك آفت است كه محصول قادر به تحمل آن مي باشد و عمليات مبارزه بايد قبل از رسيدن جمعيت آفت به اين سطح باشد و مانع از طغيان آفت مي شود.

پس استفاده از سم در زمان �به محض مشاهده آفت�،�به محض مشاهده خسارت� كاملاً غلط و غير علمي است و هيچ تناسبي با يك مبارزه منطقي و اقتصادي ندارد.

 اصل اساسي تعيين آستانه اقتصادي

اختلاف موجود بين نسبت جمعيت عادي يك آفت در روي گياه با جمعيتي از همان گونه كه قادر به ايجاد خسارت كمي وكيفي اقتصادي شوداصل اساسي تعيين آستانه اقتصادي ناميده مي شود. در مبارزه اقتصادي بايد آفات كليدي مورد برنامه ريزي باشند.

آفات كليدي

عبارتست از مهمترين آفت موجود در بين چند آفت روي گياه با جمعيتي از همان گونه كه قادر به ايجاد خسارت كمي وكيفي اقتصادي بايد آفات كليدي مورد برنامه ريزي باشند.

 آفات كليدي:  (تعريف دوم)

عبارتست از مهمترين آفت موجود در بين چند آفت روي گياه كه به طور دائم و شديد خسارت مي زند در صورتي كه بر عليه اين آفت مبارزه نشود اغلب انبوهي جمعيت آن از آستانه اقتصادي تجاوز مي كند. بايد توجه داشت كه سود حاصل از كاربرد سموم ممكن است به قيمت ايجاد مسموميت در مصرف كنندگان، از بين رفتن جانوران مفيد و به هم خوردن تعادل اكولوژيكي طبيعت تمام شودكه مسلماً زيان آن پس از مدتي دامن گير انسان خواهد شد.

استفاده از آفت كش هاي انتخابي:

 يكي از مهمترين اركان مديريت تلفيقي آفت، انتخابي بودن تركيبات است كه مي توان از دو طريق عمده به دست آورد:

  1. سمومي كه فيزيولوژيكي داراي خاصيت انتخابي هستند.

  2. استفاده از سموم غير انتخابي به طريقي كه حالت انتخابي داشته باشد.

 سميت انتخابي عبارت است از:

 يك ماده سمي كه يك موجود زنده (موجود هدف )را بدون اينكه به سايرين آسيبي برساند، از بين ببرد.

 

1.      سموم فيزيولوژيكي داراي خاصيت انتخابي:

در حال حاضر سمومي كه از لحاظ طيف، اثر وسعت بيشتري دارند مورد توجه هستند ولي كاربرد سموم انتخابي بر چرخه زيست كم اثر خواهد بود از اين دسته سموم تعداد اندكي وجود دارد كه قادرند تنها بر گروه هاي خاصي از ميزبان ها به صورت انتخابي عمل كنند.

 به عنوان مثال حشره كش پريميكارپ تنها بر شته ها و مگس ها اثر مي گذارد سموم گوگردي آلي قادر اند به طور انتخابي بدون از بين بردن حشرات، كنه ها را ازبين ببرند. در استفاده مداوم از يك سم انتخابي خطر بروز مقاومت و از بين بردن دشمنان طبيعي آفت وجود دارد .كاربرد اصولي اين سموم باعث حفظ جمعيت دشمنان طبيعي و تكميل اثر سموم مي شود.  با اين تفاسير سموم انتخابي خيلي زياد نبوده و امروزه به دنبال استفاده انتخابي  از تركيبات غير انتخابي هستند.

2.      استفاده از تركيبات فاقد خاصيت انتخابي به صورت انتخابي

          أ‌-          انتخاب فيزيكي :

در اين روش تركيب آفت كش به نحوي استفاده مي شود كه ضمن تأثير بر آفت مورد نظر، از تماس سم با موجودات زنده غير هدف اجتناب شود. گاهي استفاده سموم به شكل گرانول ميكروكپسول در انتخابي عمل كردن آن ها مؤثر است.

        ب‌-        انتخاب اكولوژيكي

در اكثر كشورها برحسب دوام ماده سمي و نوع كاربرد محصول، فاصله زماني معين بين كاربرد سم تا برداشت محصول تعيين مي گردد كه اصطلاحاً دوره كارنس نام دارد.

با اين تعريف مي توان به اهميت زمان بندي صحيح در مصرف سموم پي برد كه مستلزم، شناخت مراحل حساس آفت به سموم براي به حداقل رساندن اثرات سوء بر موجودات غير هدف و حفظ دشمنان طبيعي آفت مي باشد.

كاربرد تله هاي فرموني و نوري در مورد حشرات بالغ (شب  پره ها) در تعيين زمان دقيق سمپاشي بسيار مفيد است.

به اين صورت كه در زماني كه تعداد پروانه هاي جلب شده به حداكثر حد تعيين شده مي رسد. با داشتن اطلاعاتي نظير زمان تخمگذاري، طول دوره تخمگذاري، طول دوره جنيني، مي توان درباره بهترين زمان عمليات سمپاشي تصميم گيري كرد.

با تعيين زمان دقيق سمپاشي مي توان در كمترين مقدار ممكن از سم بهره كافي برد و به صرفه اقتصادي، حفظ محيط زيست وكيفيت مطلوب محصول دست پيدا كرد.

 به طور كلي دقت كردن به روش هاي بهره گيري انتخابي از سموم بهتر از استفاده از سموم انتخابي  مي باشد.

  عامل مؤثر در تأثير گذاري آفت كش ها :

 وابسته به قابليت نفوذ سم به بدن آفت، و رسيدن به هدف و در نهايت تاثير بر روي هدف، كه اغلب سيستم عصبي  مي باشد.

حشره كش هاي سريع اغلب از راه كوتيكول يا روزنه هاي تنفسي وارد شده وجزء سموم تماسي يا تدخيني  هستند و ماهيت سم نيز در نحوه  ورود به بدن حشرات مؤثر است .

نفوذ پذيري كوتيكول در لارو هاي مسن وحشره بالغ بهتر  است و همچنين نفوذ سم از كوتيكول وابسته به گونه حشره نيز مي باشد و همچنين نفوذ سم از نواحي كه كوتيكول نازك تري دارند بيشتر از ساير نواحي است.

 حشرات ماده به نسبت نر داراي مقاومت بيشتري نسبت به سموم هستند، چون داراي ذخائر چربي بيشترواحتمالاً بزرگي جثه بيشتري هستند. تخم حشرات در زمان قبل از تفريخ حساسيت زيادي به سموم دارند.

حرارت محيطي در تاثير گذاري سموم بسيار مؤثر است، چون تأثير سموم اكثرا ً از نوع بيوشيميايي و تابع حرارت است .از اين لحاظ سموم در محدوده حرارتي خاص خود تأثير بهتري دارند.

 عوامل مؤثر در بازده كلي عمليات سمپاشي :

درصد رطوبت نسبي: هرقدر رطوبت نسبي محيط بالاتر باشد، سموم از سطح سمپاشي شده ديرتر خشك شده و بالعكس.

نور خورشيد : نور خورشيد از طريق اشعه ماوراء بنفش در شكسته شدن مولكول ماده سمي مؤثر بوده واز لحاظ حفظ خاصيت سمي بودن دربازده عمل سمپاشي  مؤثر است.

باد وباران: در جابه جايي، شسته شدن وخارج شدن سموم از سطح سمپاشي به غيراز منطقه هدف مؤثر است.

 وزش باد:وزش باد با سرعت بيشتر از 10 كيلومتر در ساعت، علاوه بر انتقال ذرات سموم محلول وگردها، باعث پخش غير يكنواخت سموم مي گردد.

 ساختمان فيزيكي گياه: ساختمان فيزيكي گياه در تعيين نحوه سمپاشي(اختلاط سم با مواد پخش كننده و چسباننده ) وتعيين دقيق فواصل سمپاشي و به خاطر اينكه برخي گياهان سريع الرشد بوده و برگ هاي جديد سريع مي سازند بسيار اهميت دارد .

در گياهي مثل كلم كه برگ ها مومي است وسموم به راحتي ليز مي خورند استفاده از مواد چسباننده مؤثر است.

 غلظت سم مصرفي: غلظت ماده سمي مصرفي مستقيماً برروي تأثير بر آفات ونيز محصول اهميت دارد. غلظت هاي توصيه شده روي بروشور سموم معمولاً طي آزمايشات و تجربيات قبلي تحت شرايط متفاوت به دست آمده اند. حتي الامكان در سطح محدود اقدام به آزمايش قبل از استفاده در سطح وسيع انجام گيرد.

حجم سم مصرفي: هر قدر حجم سم مصرفي بيشتر باشد تأثير سم بيشتر خواهد بود اما احتمال گياه سوزي نيز وجود دارد، بنابراين قبل از سمپاشي بايد تنظيم نازل هاي خروجي سموم از سمپاش صورت گيرد كه اصطلاحاً كاليبراسيون نام دارد. كاليبراسيون در سطوح زراعي برحسب ماده مؤثر در هكتار و در سطوح باغي براساس ماده مؤثره در حجم آب مصرفي مي باشد.

طبقه بندي سموم براساس نحوه ورود به بدن حشرات:

1-  سموم گوارشي: سمومي هستند كه از طريق دهان و همراه با مواد غذايي وارد دستگاه گوارش آفت شده و از طريق ديواره لوله گوارش جذب مي شوند. اين سموم در مورد حشرات داراي قطعات دهاني ساينده بكار روند.

2- سموم تماسي: اين سموم از طريق جلد و كوتيكول وارد بدن حشره شده و هنگام عبور حشره از سطوح سمپاشي شده يا زمانيكه مستقيماً روي حشره پاشيده مي شود مؤثر است. اين سموم روي آفات داراي قطعات دهاني مكنده بسيار مؤثرند.

3- سموم تدخيني: نفوذ بخارات سمي از طريق روزنه هاي تنفسي آفت باعث از بين رفتن آن مي شود و سهولت تبخير و حالت گاز سم مؤثر است و معمولاً در محيط هاي بسته و محدود بهترين پاسخ را دارند.

طبقه بندي سموم بر اساس نحوه حركت در گياه:

1-  سموم سيستميك:

مهمترين ويژگي سموم سيستميك اين است كه پس از پاشيده شدن روي سطح گياه يا كاربرد در خاك و از طريق ريشه، به سرعت به داخل بافت گياه نفوذ كرده و در كليه اندام هاي آن پخش مي شوند و بدين طريق تمامي آفاتي كه از داخل و چه از خارج گياه تغذيه مي كنند را ازبين مي برند.

تركيبات سيستميك داراي چندين امتياز هستند:

1)  اثرات حشره كشي اين تركيبات در اثر شسته شدن از بين نمي رود.

2) تحرك اين سموم در شيره گياهي باعث مي شود سطوحي از گياه كه در معرض سمپاشي قرار نگرفته اند هم داراي ماده سمي مؤثر باشند

3) پايداري اين سموم در داخل بافت ها و مقاومت نسبي طولاني تر گياه در برابر آفات و بيماري ها

مثال : متاسيستوكس ار،كنفيدور

2-  سموم نفوذي يا نيمه سيستميك:

اين سموم به داخل بافت هاي گياهي تا حدودي نفوذ مي كنند ولي به ندرت در شيره گياهي جريان پيدا مي كنند. معمولاً پس از مصرف خاصيت سمي بيشتري در گياه ايجاد مي كنند. مثال: ديازينون، زولون

طبقه بندي سموم بر اساس ميزان سميت دهاني :

-  سموم فوق العاده خطرناك: اين سموم داراي 50LD كمتر از 50 ميلي گرم در كيلوگرم مي باشد.

-  سموم بسيار خطرناك: اين سموم داراي 50LD بين 50 تا  200ميلي گرم در كيلوگرم مي باشد.

-  سموم نسبتاً كم خطر: اين سموم داراي 50LD بين 200 تا  1000ميلي گرم در كيلوگرم مي باشد.

-  سموم كم خطر : اين سموم داراي 50LD بيشتر از 1000 ميلي گرم در كيلو گرم مي باشد.

آشنايي با انواع سموم كشاورزي:

1)      حشره كش ها  

    

2)      كنه كش ها     

  

3)      جونده كش ها   

4)      قارچ كش ها 

5)      علف كش ها         

6)      نماتدكش ها         

7)      حلزون كش ها

8)      تخم كش ها

9)      لارو كش تعريف

 دوز مصرف: توصيه مقدار سم مورد نياز در سمپاشي گياهان زراعي بر حسب واحد وزن يا حجم درواحدسطح(گرم يا كيلو گرم در هرهكتار، ليتر يا ميلي ليتر در هكتار) و براي سمپاشي درختان بر حسب وزن يا حجم سم در حجم مشخصي از آب (100ليتر1000ليتر)

 تعريف 50LD: دز مورد نياز براي كشتن نيمي از ارگانيسم هاي تحت آزمايش كه معمولاً بر حسب واحد ميلي گرم ماده مؤثر بر كيلوگرم وزن بدن جانور(mg/kg ) مشخص مي گردد.

  تهيه و تنظيم آقاي مهندس عاشوري

 

 




   آیات و روایات
   در مكتب امام
   سد طالقان
   سدهاي بزرگ ايران
   سيل
   جمعيت ايران
   سونامی
   گیاهان داروئی
   دارواش
   فرسایش
   درختکاری
   مرتع و مرتعداری
   عطر و اسانس گیاهان
   نانو تکنولوژی
   انرژی های نو
   انرژی هسته ای
   کودهای شیمیایی
   سم
   باران اسیدی
   باران مصنوعی
   ممیزی مراتع
   مصالح ساختمانی
   پیوند
   قوانین
   حقوق آب
   بازیافت 1
   بازیافت 2
   حفظ یا تغییر اراضی کاربری
   حریم و مرتع حریم روستایی
   تاسیسات ساختمان